زیسن دهم کنکور - گردش مواد در جانداران


تنوع گردش مواد در جانداران


در تک یاختهای ها تبادل گاز، تغذیه و دفع بین محیط و یاخته از سطح آن انجام میشود.اکثر این جانداران در محیط آبی یا محیط خیلی مرطوب زندگی میکنن در جانداران پر یاختهای به دلیل زیاد بودن تعداد یاخته ها، همۀ یاخته ها به طور مستقیم با محیط بیرون ارتباط ندارند و لازم است در آنها دستگاه گردش موادی به وجود آید تا یاخته ها نیاز های غذایی و دفع مواد زائد خود را با کمک آن برطرف کنند. دستگاه های گردش مواد در جانوران مختلف به صورت های زیر است:

تبادل مواد در تک یاخته ای ها ـ آمیب

مشابه جانداران تک سلولی که به طور مستقیم مواد غذایی و گاز و مواد دفعی را تبادل می کنند.بسیاری از جانداران پر سلولی کوچک آبزی داریم  که فاقد دستگاه گردش مواد هستند. این جانداران معمولا آنقدر کوچک یا باریک هستند که معمولا تمامی سلولها می توانند به طور مسقیم با محیط خارجی ارتباط و تبادل  مواد داشته باشند. درسته که این جانداران دستگاه گردش مواد ندارند ولی در ساختار بدن آن ها معمولا دارای حفره هایی هستند که به آنها اجازه می  دهد آب به آن ها داخل بشه تا تقریبا همهی سلول ها بتوانند به محیط خارجی دسترسی داشته باشند. سامانه گردش اب و حفرهی گوارشی نمونه ای از این ساختار هاست  که در ادامه باهاش آشنا خواهید شد.قبل از بررسی دستگاه گردش مواد در جانداران یه یادآوری از جانوران مختلف داشته باشیم.

 

یاد آوری از زیست نهم :

در زیست نهم خواندیم که جانوران نسبت به بقیه موجودات زنده گوناگونی بیشتری دارند. دانشمندان، سلسلهٔ جانوران را در دو گروه اصلی بی مهره ها و مهرهداران، رده بندی می کنند. بیشتر بی مهره ها اسکلت خارجی دارند و همان طور که از نامشان پیداست، ستون مهر ه ندارند. مهرهداران ستون مهره و اسکلت داخلی دارند.اکثر جانوران، بی مهره اند و ازگروه های متنوعی تشکیل شده اند.
 

آکادمی کنکور- انواع جانوران

 


 

آکادمی کنکور - سامانه گردش اب در اسفنج

سامانۀ گردش آب:

برخی از بی مهرگان سامانۀ انتقال ویژه ای دارند؛ به عنوان مثال در اسفنج ها به جای گردش درونی مایعات، آب از محیط بیرون از طریق سوراخ های دیواره به حفره یا حفره هایی وارد، و پس از آن از سوراخ یا سوراخ های بزرگ تری خارج میشود. عامل حرکت آب، یاختههای یقه دار هستند که تاژک دارند.  وقتی سلّولهای یقهدار غذا را جذب خود کردند، آن را به سلّولهای آمیب شکل که سرگردان هستند تحویل میدهند. این سلّولهای آمیبی شکل همانطور که گفتیم سرگردان هستند. وقتی مواد غذایی ریز را دریافت کردند به نقاطی از بدن اسفنج که نیاز به غذا دارند میرساند. مواد زائد این آب که استفاده غذایی ندارند، از سوراخ بزرگ بالای اسفنج خارج میشوند.

برای آشنایی بیشتر با اسفنجها کادر آموزشی زیر را مطالعه کنید!

اسفنج‌ها

اسفنجها 

 

جانورانی بی مهره و با بدنی سوراخ دار هستند. این جانوران دریازی در جای خود ثابت اند. در پیکر اسفنج سوراخهای کوچکی وجود دارد که آب از آنها وارد می شود. آب وارد شده، از سوراخ بزرگ بالای اسفنج خارج می شود. در دیواره بدن آنها سلول های رشته داری(سلول یقهدار) وجود دارد که حرکت آنها سبب حرکت آب در بدن اسفنج می شود. کار دیگر این سلول ها گرفتن ذره های غذایی از آب و گوارش آنهاست همه سلول ها از این مواد گوارش یافته، استفاده می کنند. جریان آب در اسفنج ها به تنفس و دفع مواد زائد نیز کمک میکند. به همین دلیل اسفنج ها هیچ دستگاهی در بدن خود ندارند. اسفنج ها محل زیست انواعی از جلبک ها و جانداران کوچک دریایی هستند. از آنها مواد دارویی نیز استخراج می شود.

اسفنج ها

اسفنج دریایی

 

 

حفرۀ گوارشی:

مرجانیان

مرجانیان 

کیسهتنان، نامی بود که در قدیم به شاخهای از بیمهرگان داده میشد. در طبقهبندیهای جدید بخش بزرگی از آن شاخه را جدا کرده و با نام مرجانیان میشناسند.

حیواناتی از قبیل هیدر، مرجان، شقایق دریایی، و عروس دریایی در این گروه قرار داشتند. طول عمر این جانوران متفاوت است. مثال: شقایق دریایی ۱۰۰ها سال عمر میکند در صورتی که عروس دریایی فقط حدود ۴ ماه عمر میکند.

 بدن آنها شبیه کیسه است، دهانهٔ کیسه محل ورود و خروج مواد است که بازوهایی به آن متصل است. بعضی از اینها مثل شقایق دریایی جابه جا نمی شوند و بعضی مثل عروس دریایی شناورند.

اکثر مردم اسفنج و مرجان را با هم اشتباه میگیرند. تفاوت عمده اسفنج با مرجان نرم بودن اسفنج و سفت و سخت بودن مرجان است.

عروس دریایی

تصویر عروس دریایی

 

 

آکادمی کنکور- سلوم۰حفره گوارشی

در مرجانیان مثل هیدر آب شیرین، کیسۀ گوارشی پر از مایعات علاوه بر گوارش، وظیفۀ گردش مواد را نیز بر عهده دارد. در عروس دریایی، این سامانه انشعاب های متعددی دارد که به گردش مواد در چتر و بازو های جانور کمک میکند. در کرم های پهن آزادزی مثل پلاناریا، انشعابات آن به تمام نواحی بدن نفوذ میکند به طوری که فاصلۀ انتشار مواد تا یاخته ها بسیار کوتاه است. در این جانوران حرکات بدن به جابه جایی مواد کمک میکند.

معمولا جانداران بزرگ آبزی که فاقد دستگاه گردش مواد هستند فعالیت کمتر، حرکت آهسته دارن و فعالیت کمتری دارن مثل عروس دریایی، هیدر و اسفنج. چون سیستم گردش مواد بهینه ای ندارند. با مطالعه کادر زیر اطلاعات بیشتری درمورد مرجانیان خواهید فهمید که به درک و بخاطر سپاری مطالب کمکتون میکنه.

 


حفره عمومی بدن یا سلوم

جانور دارای سلوم

در جانداران کمی پیشرفتهتر مثل کرمهای لولهای با شکل گیری لولۀ گوارش که از دهان، شروع و به مخرج منتهی میشود در فاصلۀ بین بخش خارجی این دستگاه (یعنی لوله گوارش) و دیوارۀ داخلی بدن، فضایی شکل میگیرد که سلوم یا حفرۀ عمومی بدن نامیده میشود. سلوم محیط داخلی بدن محسوب میشه در حالیکه لوله گوارش محیط داخلی محسوب نمیشه. در بی مهرگانی مثل کرم های لوله ای، حفرۀ عمومی بدن با مایعی پر میشود که از آن برای انتقال مواد استفاده میشود.

 

سلوم


 

شاخه کرم های پهن

شاخه کرم های پهن

ساکن آب شیرین و دریا هستند. بعضی خاکزی هستند. دستگاه گوارشی آنها دارای یک منفذ است. فاقد دستگاه گردش خون هستند . حدود ۱۰ هزار گونه دارند. فاقد حفره عمومی بدن و فاقد مخرج اند در روی پوست انها غددی دیده میشود که با ترشحات خود سطح بدن را مرطوب میکند.

 

 

 

پلاماریا


 

دستگاه گردش مواد

جانداران بزرگ که فعالیت زیادی دارند و سلولها به انرژی زیادی نیاز دارن دارای دستگاه گردش مواد هستند.

در جانوران بزرگ و پیچیده تر، تمامی سلولهای بدن توسط مایع بین سلولی احاطه شده اند. تمامی مواد مغذی، مولکولهای مورد نیاز، اکسیژن توسط این مایع بین سلولی در اختیار سلول ها قرار میگیرد . همچنین مواد دفعی از طریق این مایع از سلولها دور می شود. این مایع باید دائم در حال حرکت باشد تا مواد مختلف( مواد مورد نیاز و دفعی) رو جا به جا کند. پس به این ترتیب این جانوران دستگاه اختصاصی برای گردش مواد دارند. حرکت مایع بین سلولی توسط تلمبهای ماهیچهای به نام قلب انجام میشمی می شود. در گروهی از جانوران مایع بین سلولی که گفتیم همان مایعی است که در دستگاه گردش مواد جریان داره و اسمش همولنفه. این جانداران سامانه گردش باز دارند :


سامانۀ گردش باز:

در سامانۀ باز، قلب مایعی به نام همولنف را به حفره های بدن پمپ میکند. همولنف نقش های خون، لنف و آب میان بافتی را بر عهده دارد. این جانوران مویرگ ندارند و همولنف مستقیماً به فضای بین یاختههای بدن وارد میشود و در مجاورت آنها جریان می یابد.

گردش خون در حشرات به ترتیب زیر است :

۱) قلب لولهای همولنف را به درون رگها پمپ میکند.

۲) همولنف بعد از ترک رگها از به درون حفرههایی به نام سینوس و در مجاورت سلولها و بافتهای بدن قرار  میگیرد.

۳) همولنف با عبور از میان سلولها تبادل کرده و از طریق دریچههای قلب به قلب باز میگردد شکل دریچههای قلب طوری است که هنگامی که قلب در حال استراحت است به همولنف اجازه میدهد تا وارد قلب شود ولی هنگام انقباض قلب این دریچه ها بسته میشود تا خون در یک جهت و تنها از طریق سرخرگها متصل به قلب از آن خارج شود و در جهت عکس گردش همولنف حرکت نکند.

جاندارانی که سامانه گردش باز دارند : بندپایان و بیشتر نرم تنان سامانۀ گردشی باز دارند .

گردش خون در ملخ

گردش خون ملخ
گردش خون ملخ

ملخ

دارای یک قلب لولهای(کرم خاکی چند عدد قلب لوله ای دارد.) شامل چند منفذ در سطح پشتی بدناست که جریان خون در آن، خون را از عقب بدن به  سمت جلو آورده و از طریق سرخرگهای متعدد پشتی(که فاقد دریچه هستند) خارج میکند.

ملخ برخلاف خرچنگ،کرم خاکی و ماهی رگ شکمی ندارد. بنابر این در مجاورت طناب عصبی شکمی آن  رگی وجود ندارد.(برخلاف کرم خاکی و خرچنگ دراز)

حرکت ماهیچههای بدن ملخ خون را به بخشهای عقبی میبرد.(نه رگها)

هنگام استراحت قلب خون از طریق منافذ دریچهدار به قلب باز میگردد.

هنگام انقباض قلب منافذ توسط دریچه بسته میشوند.

 

 نکته: دقت داشته باشید برای ملخ  خون تیره و روشن معنایی ندارد. چون ملخ سیستم تنفس نایی دارد و تنفس بدون نیاز به دستگاه گردش خون انجام میشود. در نتیجه خون ملخ فاقد پروتئینهای حامل اکسیژن است.

نکته: در ملخ قلب لولهای و لوله گوارشی بالاتز ار لولهی مالپیگی است لوله مالپیگی لولههایی هستند که با روده ملخ ارتباط دارند این لولهها وظیفهی دفع مواد زائد را دارد که در فصل با این لولهها آشنا میشوید.

نکته: جانوران دارای گردش خون یا فاقد دستگاه گردش خون( مثل مرجانیان) فاقد همولنف هستند. همولنف را فقط در جانداران با گردش خون باز میتوانید ببینید.

سامانۀ گردش بسته:

 

گردش خون کرم خاکی :

گردش خون در کرم خاکی

 

ساده ترین سامانۀ گردش بسته در کرم های حلقوی، نظیر کرم خاکی وجود دارد. در این سامانه مویرگ ها در کنار یاخته ها و با کمک آب میان بافتی، تبادل مواد غذایی، دفعی و گاز ها را انجام می دهند.

نکته: در کرم خاکی بر خلاف ملخ دستگاه گردش خون در انتقال گازهای تنفسی نقش دارد.

 

 

 

 

 

کرم خاکی

کرم خاکی دارای گردش خون بسته است.

دو رگ خون اصلی در بدنش دیده میشود : رگ شکمی و رگ پشتی

رگ شکمی: خون را به سمت عقب هدایت میکند.

رگ پشتی: خون را به سمت جلو هدایت میکند.

رگ شکمی و پشتی از طریق رگهای جانبی به هم ارتباط دارند.

در قسمت جلویی کرم خاکی 5 جفت رگ خونی ضرباندار تحت عنوان قلب کمکی دیده میشود که حاوی خون تیره (دارای اکسیژن کم) است و پس از عبور از قلب، خون روشن میشود. جهت جریان خون در کمانهای رگی از بالا به پایین است.

جهت جریان خون در مویرگها از پایین به بالاست.

 قلب کرم خاکی همانند قلب ملخ لولهای شکل است.

نکته: طناب عصبی شکمی بین دو سرخرگ وسیاهرگ شکمی قرار دارد. باقیِ ویژگیها کرم خاکی رو در فصل 4 تمام و کمال توضیح دادیم !

رگها اطراف لولهی گوارشی را احاطه کرده اند.

 

 

 

 

تمام مهرهداران، سامانۀ گردشی بسته دارند. گردش خون در مهرهداران به صورت ساده و یا مضاعف است. در گردش ساده مثل ماهی و نوزاد دوزیستان، خون، ضمن یک بار گردش در بدن، یک بار از قلب دو حفره ایِ آن عبور میکند. مزیت این سیستم، انتقال یکبارۀ خون اکسیژن دار به  تمام مویرگهای اندام هاست .

نکته: همانطور که در شکل دستگاه گردش خون ماهی میبینید سیاهرگ و سرخرگ شکمی و قلب همگی خون تیره دارند.

گردش خون ماهی :

قلب ماهی اساسا یک لوله با ۴ ساختار پشت سر هم است که از میان این ۴ ساختار ۲ تای آن در پمپ کردن خون درون رگهای ماهی موثرند.این حفرهها به ترتیب سینوس سیاهرگی ، دهلیز، بطن، مخروط سرخرگی هستند.خون تمام بدن از طریق سیاهرگ شکمی وارد دهلیز و سپس به بطن وارد می شود. انقباض بطن، خون را ازطریق سرخرگ شکمی به آبشش ها می فرستد. پس از تبادل گازهای تنفسی، خون از طریق سرخرگ پشتی به تمام بدن و پس از تبادل مویرگی با یاخته های بدن وارد سیاهرگ شکمی می شود و به قلب برمی گردد.

قبل از دهلیز، سینوس سیاهرگی و بعد از بطن، مخروط سرخرگی قرار دارد.

آکادمی کنکور- گردش خون در ماهی

نکته: قلب ماهی دارای ۳ دریچه است یک دریچه بین دهلیز وسینوس سیاهرگی. یک دریچه بین دهلیز و بطن. و دریچه بین بطن و مخروط سرخرگی.

نکته: در ماهی بین و سرخرگ شبکه مویرگی ایجاد شده ولی یک سرخرگ سرخرگ شکمی) خون تیره و سرخرگ پشتی خون روشن دارد.

نکته: در گلومرول در نفرونها شبکه مویرگی بین دو سرخرگ با خون روشن است ولی شبکه مویرگیای که بین دو سرخرگ ماهی است خون تیره دارد.

نکته: سرخرگ ماهی، سرخرگ ششی در انسان و سرخرگ بند ناف برخلاف دیگر سرخرگها خون تیره دارند.

نکته: در انسان خون برای ورود به دهلیز از دریچهای نمی گذرد ولی در ماهی برای وارد شدن خون از سینوس سیاهرگی به دهلیز باید از دریچه ای عبور کند.

ایراد گردش خون ساده :

این گردش خون ساده یک ایراد بزرگ دارد و آن این است که خون که با فشار زیاد از قلب با سمت آبششها میرود هنگام عبور از مویرگهای آبششی افت فشار قابل توجهی خواهد داشت. به این ترتیب سرعت و فشار جریان خون بعد از گذر از مویرگهای آبششی بسیار کاهش مییابد این کاهش سرعت میتواند اکسیژن رسانی به بافتها رو تا حد زیادی محدود کند. برای غلبه بر این مشکل باید راهکاری وجود داشته باشد که تا حد ممکن فشار خون حفظ شود. در دوزیستان و بسیاری از خزندگان دستگاه گردش خون کمی پیشرفتهتر از ماهی ها است و قلب ۳ حفره دارد.

 

دستگاه گردش خون دوزیستان :

در گردش مضاعف، که در سایر مهرهداران دیده میشود، خون ضمن یک بار گردش در بدن، دو بار از قلب عبور میکند. در این سامانه، قلب به صورت دو تلمبه عمل میکند: یک تلمبه با فشار کمتر برای تبادلات گازی و تلمبه دیگر با فشار بیشتر برای گردش عمومی، فعّالیت میکند. سامانۀ گردشی مضاعف، از دوزیستان به بعد، شکل گرفته است. دوزیستان، قلب سه حفره ای با دو دهلیز و یک بطن دارند که بطن، خون را یک بار به شش ها و پوست(بخشهایی که در آن تبادل گاز دارد) و سپس به بقیۀ بدن تلمبه میکند.

گردش خون در دوزیستان

 

قلب و سامانه های گردشی در پرندگان و پستانداران

جدایی کامل بطنها در پرندگان و پستانداران و برخی خزندگان مثل کروکودیل ها رخ می دهد. این حالت، حفظ فشار در سامانۀ گردشی مضاعف را آسان میکند. فشار خون بالا برای رساندن سریع مواد غذایی و خون غنی از اکسیژن به بافت ها در جانورانی با نیاز انرژی زیاد، مهم است..

گردش خون سته ی مضاعف

نکته: از قلب پرندگان، پستانداران ، خزندگان و دوزیستان خون تیره و روشن عبور میکند ولی از قلب ماهی ها فقط خون تیره میگذرد.

سامانه گردش مواد در جانداران مختلف

سامانه گردش مواد در جانداران مختلف

نوع گردش مواد

جانداران دارای آن

نوع ماده در گردش

ساختار تلمبه ای

سامانه گردش اب

اسفنج

آب

ندارند

حفره ی گوارشی

کرم های پهن

آب

ندارند

سلوم یا حفره ی عمومی

کرم های لوله ای

آب

ندارند

سامانه گردش مواد باز

در بی مهره گان :

(بندپایان و اکثر نرم تنان)

همولنف

دارند

سامانه گردش مواد بسته

در بی مهره گان

کرم خاکی و سرپایان(هشت پا)

خون

دارند

مهره داران

گردش خون بسته ساده : ماهی ها

خون

دارند

گردش خون بسته مضاعف: مهره داران

خون

دارند

 

 

 

مدیر آکادمی کنکور- علیرضا سیاحی
مولف : علیرضا سیاحی

ارتباط با من از طریق واتساپ یا تلگرام : ۰۹۳۵۹۳۰۹۰۶۶

مفهوم زندگی . تلاش دایمی است . پس هیچگاه آرام و ساکن ننشین - چارلز داروین


 

به این جزوه آموزشی امتیاز دهید:
لطفا برای امتیاز دادن به این مطلب وارد شوید.
تعداد افراد امتیاز دهنده: 3 | امتیاز: 5 از 5