آکادمی  کنکور۰ فصل قلب


قلب


 

ارتباط دستگاه گردش خون با دیگر دستگاه‌های بدن

 

جانداران تک سلولی چون با محیط اطراف در تماس اند، مواد مورد نیاز خود را به طور مستقیم از محیط می گیرند و مواد زائد را نیز به همان محیط می فرستند. ولی جانداران پرسلولی مثل بدن ما که همهٔ سلول های آن با محیط ارتباط ندارند، لازم است دستگاهی به کمک آنها بیاید تا نیازهایشان تأمین شود. این دستگاه همان دستگاه گردش مواد است. دستگاه گردش مواد در انسان، از قلب، رگ ها و خون تشکیل شده است. 

در فصل ۲ گفتیم که مواد مغذّی پس از گوارش جذب می شوند؛ اما این مواد باید به تک تک سلو لهای بدن برسند. در فصل قبل هم دیدید که سلول ها افزون بر مواد مغذّی به اکسیژن نیز نیاز دارند و لازم است کربن دی اکسید تولید شده و مواد زائد را از خود دور کنند.
 برای رسیدن به این اهداف، دستگاه گردش مواد به کمک سلول ها می آید. پس دستگاه گردش مواد به با دستگاه گوارش، دستگاه تنفسی و دستگاه دفع ادرار همکاری نزدیکی دارد.
گفتیم که دستگاه گردش مواد شامل قلب، رگ ها و خون است. این دستگاه برای این که بتواند با تمام سلول های بدن ارتباط برقرار کند، به مایعی نیاز دارد تا مواد را با خود جابه جا کند.این مایع در بیشتر جانوران، خون است.
خون در شبکه ای از لوله های مرتبط با هم جریان دارد. به این لوله ها، رگ های خونی می گویند. همچنین برای به گردش در آوردن این مایع درون ر گها به نوعی پمپ نیاز است که همان قلب است. در این گفتار ما با قلب و در گفتار‌های بعدی به ترتیب با رگ‌ها و خون آشنا می‌شویم.

زیست دهم- شکل  قلب

قلب 

قلب تلمبه ای ماهیچه‌ای و توخالی است و چهار حفره دارد، دو حفره در بالا و دو حفره در پایین. حفره های بالایی و پایینی با کمک دریچه هایی با هم ارتباط دارند. قلب با ضربان خود، خون را با فشار به درون ر گها و اندام ها می فرستد و چون ر گها به هم مرتبط اند، خون دوباره به قلب بر می گردد و این کار به طور مداوم تکرار می شود. این حرکات تکراری طی دو گردش انجام می‌شود. گردش عمومی و گردش ششی.

 

گردش عمومی : 

هریک از بخش های چپ و راست قلب، فعّالیت مستقلی دارند.خونی که در سمت چپ قلب وجود دارد، اکسیژن بیشتری دارد و روشن است.(که با رنگ قرمز مشخص می‌شود) این خون ابتدا با انقباض بطن چپ قلب از طریق سرخرگ آئورت به تمام بدن فرستاده می شود تا نیاز سلول های بدن را به مواد مغذّی و اکسیژن تأمین کند و مواد دفعی را از آن ها دریافت کند در نهایت این خون از طریق بزرگ سیاهرگ های زیرین و زبرین به دهلیز راست  قلب باز می گردد. به این گردش، گردش عمومی خون می‌گویند.

اکامی کنکور- زیست دهم- کردش عمومی و ششی

گردش ششی : 

در سمت راست قلب، خون تیره (دارای کربن دی اکسید) جریان دارد. این خون را بزرگ سیاهرگ ها به دهلیز راست می آورند. این خون که اکسیژن کمتری دارد، وارد بطن راست می شود و از طریق سرخرگ ششی، به شش ها می رود تا از آنجا اکسیژن را جذب کند و دی اکسید کربن را دفع کند. خون اکسیژن دار و روشن از طریق سیاهرگ های ششی به دهلیزچپ(پایان مسیر گردش خون ششی) بازگشته و سپس به بطن چپ می رود تا دوباره در بدن به گردش درآید (گردش ششی خون).
 
نکته: طبق شکل قلب، بطن چپ ماهیچه‌های ضخیم‌تری دارد چون باید خون را به سرتاسر بدن پمپ کند درصورتیکه بطن راست ماهیچه‌های نازک تری به نسبت بطن چپ دارد چون انقباض این ماهیچه‌ها خون را برای رسیدن به شش‌ها پمپ می‌کند.
 
حفره‌های قلب
اکادمی کنکور- زیست دهم- ساختار قلب
قلب دارای ۴ حفره است. ۲ حفره در بالا به نام دهلیز‌ها و ۲ حفره در پایین به نام بطن‌ها. 
دهلیز‌ها :
خونی که توسط سیاهرگ‌ها از بافت‌ها و اندام‌های مختلف بدن باز می گردد به دهلیز راست می‌ریزد. دهلیز راست حاوی خون تیره است.
خونی که توسط سرخرگ‌های ششی از قلب خارج می‌شود و در شش‌ها تبادل  گاز می‌کند و به قلب باز می‌گردد به دهلیز چپ می‌ریزد.
نکته: دهلیز‌ها به نسبت بطن‌ها دارای ماهیچه‌های نازک تری هستند.

 

 

 

تشریخ قلب

کالبد شکافی از قلب توسط دانشجویان پزشکی مونتری فناوری انجام شده است. در عکس ، ورودی دهلیز بزرگ قابل مشاهده است
 

 

بطن‌ها : 

خونی که توسط سیاهرگ ها(سیاهرگ ششی و بزرگ سیاهرگ‌ها) به دهلیز ها باز می‌گردد در بطن ها جمع می‌شود تا با انقباض بطن ها و توسط سرخرگ‌ها از قلب خارج شود.
 

رگ‌های قلب

گفتیم که قلب وظیفه‌ پمپ کردن خون را به درون رگ‌ها دارد. پس حفره‌های قلب با رگ ها ارتباط دارند. 

سیاهرگ :

به رگی که خون را به قلب باز می‌گرداند سیاهرگ می‌گویند. تمامی سیاهرگ‌های قلب به دهلیز ها میریزند.

به دهلیز راست ۳ سیاهرگ متصل است : سیاهرگ کرونری (اکلیلی) و دو سیاهرگ به نام‌های بزرگ سیاهرگ زیرین و زبرین متصل است.
خونی که در سرتاسر بدن گردیده توسط این دو سیاهرگ به دهلیز راست باز می‌گردد. خون این سیاهرگ‌ها تیره است.
 به دهلیز چپ ۴ سیاهرگ متصل است. سیاهرگ‌های ششی که خون روشن و دارای غلظت اکسیژن بالا که از شش‌ها ما بازگشته را به دهلیز چپ قلب می‌ریزند.
نکته: طبق توضیحات بالا به طور کلی به دهلیز‌ها ۷ سیاهرگ متصل است.

 

سرخرگ‌ها : 

به رگی که خون را از قلب خارج می کند سرخرگ می‌گویند تمامی سرخرگ‌های قلب به بطن‌ها متصل هستند. به طور کلی ما ۲ سرخرگ متصل به قلب داریم.

سینوس اکلیلی در سطح پشتی قلب

سرخرگ ششی :

 یک سرخرگ متصل به بطن راست قلب است. این سرخرگ سپس به دو شاخه منشعب می‌شود و خون تجمع یافته در بطن راست را به شش چپ و شش راست ما می‌برد.

نکته: از انجایی که قلب متمایل به سمت چپ سینه است سرخرگ ششی که به شش راست می‌رود بلندتر از سرخرگی است که به شش چپ می‌رود.

 

سرخرگ آئورت : 

آئورت به بطن چپ متصل است و خون روشن تجمع یافته در بطن چپ را طی گردش عمومی خون  به سرتاسر بدن میرساند. از قوس آئورت ۳ شاخه منشعب می‌شود که این انشعابات خون رسانی اندام‌های بالا تر از قلب را بر عهده دارند. و خود آئورت به سمت پایین بدن می‌رود. همچنین رگ دیگری به نام سرخرگ اکلیلی از این سرخرگ آئورت منشعب می‌شود که در ادامه با این رگ آشنا خواهید شد.

 

 

 

 

آکادمی کنکور-زیست دهم- رگ‌های کرونری(رگ‌های اکلیلی)

رگ‌های کرونری(رگ‌های اکلیلی):

خونی که از درون قلب عبور می کند، نمی تواند نیازهای تنفسی و غذایی قلب را برطرف کند. به همین دلیل ماهیچۀ قلب با رگ های ویژه ای به نام سرخرگ اکلیلی که از آئورت انشعاب گرفته است، تغذیه می شود. این رگ ها پس از رفع نیاز یاخته های قلبی، با هم یکی می شوند و به صورت سیاهرگ آکلیلی به دهلیز راست متصل می شوند. بسته شدن این سرخرگ ها توسط لخته یا سخت شدن دیوارۀ آنها (تصلب شرایین)، ممکن است باعث سکته قلبی شود؛ چون در این حالت به بخشی از ماهیچۀ قلب، اکسیژن نم یرسد و یاخته های آن می میرند.

 

 

 

مخل خورج سرخرگ های کرونری

دریچه های قلب

وجود دریچه ها در هر بخشی از دستگاه گردش مواد باعث یکطرفه شدن جریان خون در آن  قسمت می شود. 
ساختار دریچه‌ها
درساختار دریچه ها، بافت ماهیچه ای به کار نرفته بلکه همان بافت پوششی است که چین خورده است و دریچه ها را می سازد؛ البته وجود بافت پیوندی به استحکام آنها کمک می کند.
نکته: اسفنکتر(بنداره‌ها) در لوله‌ی گوارش و یا بنداره میزراه برخلاف دریچه‌ها در ساختار خون ماهیچه‌ دارند.
 
دریچه‌های دهلیزی بطنی
ساختار خاصِّ دریچه ها و تفاوت فشار در دو طرف آنها، باعث باز یا بسته شدن دریچه ها می شود. بین دهلیز و بطن در هر طرف قلب، دریچه ای هست که در هنگام انقباض بطن؛ از بازگشت خون به دهلیز، جلوگیری میکند.
دریچۀ دهلیزی  بطنی چپ را میترال یا دولختی میگویند؛ چون از دو قطعۀ آویخته تشکیل شده است، و در سمت راست قلب، دریچۀ سه لختی قرار دارد. زمانی که قلب در حالت استراحت است این دریچه‌ها باز هستند و خونی کم کم از دهلیز ها به بطن ها می‌ریزد. ولی زمانی که بطن‌ها منقبض می‌شوند تا خون را وارد سرخرگ‌ها کنند هر دوی این دریچه‌ها بسته می‌شود. تا خون از تنها راه خروج(سرخرگ‌ها) از قلب خارج شود.
نکته: دریچه‌ها‌ی دهلیزی-بطنی هم به دهلیز‌ها و هم به بطن‌ها متصل است.
 
آکادمی کنکور- زیست دهم-قلب- دریچه های دو لختی و ۳ لختی قلب
 
نکته: اگر به شکل دریچه‌های دهلیزی بطنی دقت کنید می‌بینید که قطعات آویزان دریچه‌های دهلیزی بطنی به سمت داخل بطن‌ها باز می شوند.درواقع آن تار‌های سفید رنگ در شکل طناب‌های ارتجاعی هستند که دریچه‌ را به ماهیچه‌ی‌های بطن متصل کرده اند. وقتی که بطن ها از خون پر می‌شوند و ماهیچه‌های بطن منقبض می‌شود فشار خون این قطعات را به سمت بالا یعنی دهلیز هل می‌دهد و قطعات به هم نزدیک می‌شوند تا دریچه بسته شود.
نکته : از انجایی که دریچه‌های دهلیزی-بطنی به سمت بطن باز می‌شوند زمانی که دریچه ها باز باشند میزان کشش طناب‌های ارتجاعی          متصل به برآمدگی های بطنی کمترین حالت است. یعنی در زمان  4/0 ثانیه زمان استراحت عمومی قلب یا زمان پر شدن قلب ها از خون میزان کشش این طناب ارتجاعی کمترین حالت و زمان انقباض بطن‌ها(۳/۰ ثانیه) بیشترین کشش را داریم.   
آکادمی کنکور- زیست دهم- دریچه های سینی و آئورت                          
 
دریچه‌های سینی :
در ابتدای سرخرگ های خروجی از بطن ها، دریچه های سینی قرار دارند که از بازگشت خون به بطنها جلوگیری می‌کنند. دقت کنید که این دریچه‌ها جزء دریچه‌های قلب محسوب می‌شوند نه سرخرگ‌ها. در قسمت قبل گفتیم که وقتی بطن‌ها منقبض می‌شوند دریچه‌های دهلیزی بطنی بسته می‌شوند در این موقع دریچه‌های سینی شکل که در ابتدای سرخرگ‌ها هستند باز می شوند. ولی در زمان استراحت بطن‌ها این دریچه‌ها بسته هستند تا خونی که وارد سرخرگ‌ها شده به بطن‌ها باز نگردد.
نکته: دریچه‌های سینی به سمت سرخرگ‌ها باز می‌شوند و به سمت بطن‌ها بسته می‌شوند.
نکته: دریچه‌های سینی فقط به بطن‌ها متصل است و به دهلیز ها ارتباطی ندارد.
نکته: پس در مجموع قلب دارای ۴ دریچه است.
 
در شکل رو به رو قلب را از نمای بالا می‌بینید.در این شکل ۴ دریچه مشاهده می‌کنید.دریچه‌ی دو لختی در سمت چپ قلب و دریچه‌ی ۳ لختی در سمت راست قلب. جلویی ترین دریچه دریچه‌ی سینی سرخرگ ششی است و عقبی ترین دریچه‌ی ۳ لختی است.
 
 ۳ دریچه از ۳ قطعه آویزان تشکیل شده اند و دریچه‌ی دو لختی(میترال) از دو تکه تشکیل شده است.
نکته : بر اساس شکل کتاب درسی بزرگترین دریچه‌ی قلب دریچه‌ی ۳ لختی است و کوچکترین دریچه دریچه‌ی سینی سرخرگ ششی است.
سرخرگ کرونری(اکلیلی) از آئورت منشا گرفته است و به دوشاخه چپ و راست منشعب می‌شود و هر کدام از این شاخه‌ها دوباره به ۲ شاخه‌ی دیگر منشعب می‌شود که شاخه‌ای به پشت قلب و شاخه‌ی دیگر به جلوی قلب خونرسانی می‌کند.
نکته : خونی که از عقبی‌ترین دریچه (دریچه‌ی سه لختی) و جلویی‌ترین دریچه(دریچه‌ی سینی سرخرگ ششی) می‌گذرد تیره است.
نکته: دریچه‌ای که از دو قطعه تشکیل شده است فقط با خون روشن در تماس است.
 
 
 
جمع بندی حفره‌ها و دریچه‌های قلب
قلب انسان دهلیز راست حاوی خون تیره - محل ورود سیاهرگ‌های بزرگ زیرین و زبرین (2 عدد) و یک سیاهرگ کرونری قلب. یعنی مجموعا ۳ تا رگ به این بخش خون وارد می‌کنند.
بطن راست
حاوی خون تیره - محل خروج تنه‌ی سرخرگ ششی(یک عدد) که کمی بالاتر به سرخرگ ششی راست و چپ تقسیم می‌شود.
برای جلوگیری از پس زدن خون در قلب بین دهلیز ها و بطن‌ها دریچه‌هایی قرار دارند.
 

دریچه سه لختی دریچه‌های بین دهلیز راست و بطن راست 

دهلیز چپ  حاوی خون روشن - محل ورود سیاهرگ‌های ششی(4 عدد)
بطن چپ حاوی خون روشن - سرخرگ آئورت ابتدا از پشت سرخ رگ ششی عبور می‌کند و سپس  از محل قوس آئورت ۳ رگ منشعب می‌شود تا خون را به سر وگردن ببرد و سپس آئورت از روی شاخه‌های منشعب شده‌ی سرخ رگ ششی عبور می‌کند و خون را به بخش پایینی بدن می‌برد.

 

دریچه‌ی دو لختی (میترال) دریچه‌ی بین دهلیز چپ و بطن چپ 

 

دریچه‌های دهلیزی - بطنی فاقد بافت ماهیچه‌ای هستند و فقط جهت جریان خون باعث باز و بسته شدن آن‌ها می‌شود.
 دریچه‌های دهلیزی - بطنی به صورت یک طرفه از سمت دهلیز به سمت بطن‌ها باز می‌شوند.
 دریچه‌های دهلیزی - بطنی توسط رشته‌هایی به برجستگی‌های دیواره‌ی داخلی میوکارد بطن‌ها وصل شده‌اند.
 برخلاف ملخ خون از طریق دریچه وارد قلب نمی‌شود.
مجموعا ۷ رگ خون را به قلب وارد  می‌کنند(۳ تا به دهلیز راست که خون تیره دارند) و ۴ تا به دهلیز چپ که خون روشن دارد همچنین از هر بطن تنها یک سرخ رگ خارج می‌شود.
بین بطن چپ و آئورت، دریچه‌ی سینی شکل قرار دارد که باعث ورود خون به آئورت می‌شود اما از بازگشت خون از آئورت به بطن چپ جلوگیری می‌کند. (مانند دریچه‌های دهلیزی و بطنی، دریچه‌های لانه کبوتری، دریچه‌های در رگ‌های لنفی یک‌طرفه عمل می‌کند.)
 بین بطن راست و سرخرگ ششی هم دریچه‌ی سینی شکل قرار دارد که به طریق گفته شده عمل می‌کند.
دیواره‌ی بین دهلیز چپ و راست را دیواره‌ی بین دهلیزی و دیواره‌ی بین بطن راست و بطن چپ را دیواره‌ی بین بطنی می‌گویند.
ساختار قلب

قلب انسان

دهلیز راست

حاوی خون تیره - محل ورود سیاهرگهای بزرگ زیرین و زبرین (2 عدد) و یک سیاهرگ کرونری قلب. یعنی مجموعا ۳ تا رگ به این بخش خون وارد میکنند.

بطن راست

 

حاوی خون تیره - محل خروج تنهی سرخرگ ششی(یک عدد) که کمی بالاتر به سرخرگ ششی راست و چپ تقسیم میشود.

برای جلوگیری از پس زدن خون در قلب بین دهلیز ها و بطنها دریچههایی قرار دارند.

 

دریچه سه لختی

دریچههای بین دهلیز راست و بطن راست

دهلیز چپ 

حاوی خون روشن - محل ورود سیاهرگهای ششی(4 عدد)

بطن چپ

 حاوی خون روشن - سرخرگ آئورت ابتدا از پشت سرخ رگ ششی عبور میکند و سپس  از محل قوس آئورت ۳ رگ منشعب میشود تا خون را به سر وگردن ببرد و سپس آئورت از روی شاخههای منشعب شدهی سرخ رگ ششی عبور میکند و خون را به بخش پایینی بدن میبرد.

 

دریچهی دو لختی (میترال)

دریچهی بین دهلیز چپ و بطن چپ

 

 دریچههای دهلیزی - بطنی فاقد بافت ماهیچهای هستند و فقط جهت جریان خون باعث باز و بسته شدن آنها میشود.

 دریچههای دهلیزی - بطنی به صورت یک طرفه از سمت دهلیز به سمت بطنها باز میشوند.

 دریچههای دهلیزی - بطنی توسط رشتههایی به برجستگیهای دیوارهی داخلی میوکارد بطنها وصل شدهاند.

 برخلاف ملخ خون از طریق دریچه وارد قلب نمیشود.

مجموعا ۷ رگ خون را به قلب وارد  میکنند(۳ تا به دهلیز راست که خون تیره دارند) و ۴ تا به دهلیز چپ که خون روشن دارد همچنین از هر بطن تنها یک سرخ رگ خارج میشود.

بین بطن چپ و آئورت، دریچهی سینی شکل قرار دارد که باعث ورود خون به آئورت میشود اما از بازگشت خون از آئورت به بطن چپ جلوگیری میکند. (مانند دریچههای دهلیزی و بطنی، دریچههای لانه کبوتری، دریچههای در رگهای لنفی یکطرفه عمل میکند.)

 بین بطن راست و سرخرگ ششی هم دریچهی سینی شکل قرار دارد که به طریق گفته شده عمل میکند.

دیوارهی بین دهلیز چپ و راست را دیوارهی بین دهلیزی و دیوارهی بین بطن راست و بطن چپ را دیوارهی بین بطنی میگویند.

 

 

صداهای قلب

 

اگر گوش خود را به سمت چپ قفسه سینۀ کسی بچسبانید یا گوشی پزشکی را روی قفسه سینۀ خود یا شخصی دیگر قرار دهید، صداهای قلب را میشنوید. صداهای قلب مربوط به بسته شدن دریچه ها است و از لحاظ پزشکی، نوع صدا و نظم آنها، بسیار معنی دار است.

در زیر می توانید به صدای قلب طبیعی یک انسان گوش کنید

قلب در حالت طبیعی دو نوع صدا دارد؛
 
صداهای قلب
صدای اول قلب :   
صدای اوّل (پووم) قوی، گنگ و طولانی تر است و به بسته شدن دریچه های دولختی و سه لختی هنگام شروع انقباض بطن ها مربوط است. 
نکته:‌صدای اول قلب هنگام بسته شدن دو دریچه‌‌ی عقبی و بزرگ‌تر قلب است.زمانی که این دریچه‌ها باز شود صدایی ایجاد نمی‌شود.ولی زمانی که بطن‌های شروع به انقباض کند و تار‌های ارتجاعی به بیشترین کشیدگی خود برسد یعنی این دریچه‌های بسته شده اند و این صدا را خواهید شنید.
نکته: زمان شنیدن صدای اول قلب، بطن‌ها دارای بیشترین میزان خون هستند.
 
صدای دوم قلب : 
صدای دوم(تاک) کوتاه تر و واضح و به بسته شدن دریچه های سینی ابتدای سرخرگ ها مربوط است که با شروع استراحت بطن، همراه است و زمانی شنیده می شود که خونِ واردشده به سرخرگ های آئورت و ششی، قصد برگشت به بطن ها را دارد و با بسته شدن دریچه های سینی، جلوی آن گرفته می شود.
نکته : از انجایی که انقباض بطن‌ها 3/0 ثانیه طول می‌کشد فاصله‌ی بین صدای اول و دوم قلب ۳/۰ ثانیه است.
 متخصصان با گوش دادن دقیق به صداهای قلب، از سالم بودن قلب آگاه می شوند .در برخی بیماری ها به ویژه اختلال در ساختار دریچه ها، بزرگ شدن قلب یا نقایص مادرزادی مثل کامل نشدن دیوارۀ میانی حفره های قلب، ممکن است صداهای غیرعادی شنیده شود.

آکادمی کنکور - ساختار بافتی قلب

ساختار بافتی قلب

 

لایه‌ی محافظت کننده‌ی قلب(لایه‌ی خارجی)

قلب اندامی ماهیچه ای همراه با کیسه ای محافظت کننده است. این کیسه از دو لایه به نام پیراشامه (پریکارد) و برون شامه (اپی کارد) تشکیل شده است. در هر دو لایه بافت پوششی سنگ فرشی و بافت پیوندی رشته‌ای وجود دارد که ممکن است در آنها بافت چربی نیز جمع شود. بافت پوششی سنگفرشی در پریکارد و اپی‌کارد در تماس با فضای آبشامه‌ای است.
نکته: حبابک‌ها و سطح داخلی رگ‌های خونی از بافت پوششی سنگفرشی ساده است.
برون شامه به بافت ماهیچه ای قلب چسبیده است. بین پیراشامه و برون شامه فضایی هست که با مایعی آبکی (مایع آبشامه ای) پر شده است. این مایع نیز ضمن محافظت از قلب، به حرکت روان قلب کمک میکند.
نکته: در اطراف شش‌ها نیز پرده‌ی دولایه‌ی جنب قرار دارد که بین دو لایه‌‌ی آن مایع جنب قرار دارد.
نکته: پیراشامه نسبت به برون شامه ضخیم‌تر است.
نکته: بافت پوششی سنگفشی پیراشامه با مایه آبشامه‌ای در تماس است.
نکته: بیشتر ضخامت پیراشامه را بافت پیوندی رشته‌ای تشکیل داده است.
نکته: میزان ضخامت بافت پیوندی پریکارد > میزان بافت پیوندی اپی‌کارد 

 

لایه‌ی میانی قلب : 

ضخیم ترین لایۀ دیوارۀ قلب، ماهیچۀ قلب (میوکارد) است که بیشتر از یاخته های بافت ماهیچه ای قلبی تشکیل شده است. بین این یاخته ها، مقداری بافت پیوندی رشته ای متراکم به نام اسکلت فیبری قرار دارد. این بافت، رشته های کلاژن ضخیمی دارد که در جهات مختلف قرار گرفته و بسیاری(نه همه‌) از یاخته های ماهیچه ای به آنها چسبیده اند. در ضمن، اسکلت فیبری باعث استحکام دریچه های قلبی می شود.رشته های عصبی نیز در بین این یاخته ها پخش شده اند.

 

سطح داخلی قلب:

سطح داخلی حفره های قلبی توسط لایه ای نازک از بافت پوششی سنگ فرشی ساده؛ به نام درون شامه (آندوکارد) پوشیده شده است. این لایه در تشکیل دریچه های قلب نیز شرکت می کند.
نکته: نازکترین لایه‌ی قلب داخلی ترین لایه‌ی آن یعنی آندوکارد است.
نکته: سطح اندوکارد به خاطر برآمدگی‌های ماهیچه‌ای ناهموار است.
نکته:  میزان ضخامت بافت پوششی پریکارد > میزان بافت پوششی آندوکارد

ساختار ماهیچه قلب

ماهیچه‌ی قلب :

ماهیچۀ قلبی، ترکیبی از ویژگی های ماهیچۀ اسکلتی و صاف دارد. همانند ماهیچۀ اسکلتی، دارای ظاهری مخطط است. از طرف دیگر همانند یاخته های ماهیچۀ صاف، به طور غیرارادی منقبض می شوند. یاخته های آن بیشتر یک هسته ای و بعضی دو هسته ای اند. یکی از ویژگی های یاخته های ماهیچه ای قلب ارتباط آنها از طریق صفحات بینابینی (در هم رفته) است. نوع ارتباط یاخته ای در این صفحات باعث می شود پیام انقباض و استراحت به سرعت بین یاخته های ماهیچۀ قلب منتشر شود و قلب در انقباض و استراحت مانند یک تودۀ یاخته ای واحد عمل کند. البته در محل ارتباط ماهیچۀ دهلیزها به ماهیچۀ بطن ها، بافت پیوندی عایقی وجود دارد؛ به طوری که انتشار تحریک از دهلیزها به بطن ها از طریق شبکۀ هادی قلب انجام می شود.
نکته‌: در بافت عضلانی قلب سلول‌ها چند شاخه شده و به هم متصل هستند و دارای خطوط عرضی (مخطط) هستند.
نکته: ماهیچه‌های قلبی انقباضشان را بدون تحریک عصبی و به واسطه‌ی شبکه‌ی هادی قلب انجام می‌دهند ولی ماهیچه‌های صاف و اسکلتی توسط تحریک عصبی منقبض می‌شوند.
نکته: سلول‌های گیاهی اسکلرئید مثل سلول‌های ماهیچه‌های قلبی منشعب است.
 

شبکۀ هادی قلب

آکادمی کنکور-زیست دهم- ساختار هادی قلب

تقریباً یک درصد یاخته های ماهیچۀ قلبی ویژگی هایی دارند که آنها را برای تحریک طبیعی قلب، اختصاصی کرده است. این یاخته ها به صورت شبک های از رشته ها و گره ها در بین یاخته های ماهیچۀ قلبی گسترده شد هاند و به مجموعۀ آنها، شبکۀ هادی قلب گفته می شود. یاخته های این شبکه با دیگر یاخته های ماهیچۀ قلبی، ارتباط دارند. این شبکه، شروع کنندۀ ضربان است و جریان الکتریکی را در سراسر قلب به سرعت گسترش می دهد.
شبکۀ هادی قلب شامل دو گره و دسته هایی از تارهای تخصص یافته برای هدایت سریع جریان الکتریکی است.
 

گره سینوسی دهلیزی :

 گره اوّل یا گره سینوسی  دهلیزی در دیوارۀ پشتی دهلیز راست و زیر منفذ بزرگ سیاهرگ زبرین قرار دارد.این گره بزرگ تر است و شروع کنندۀ تکانه های قلبی است، به همین دلیل به آن پیشاهنگ یا ضربان ساز میگویند. 
 

گره دوم یا گره دهلیزی  بطنی:

 در دیوارۀ پشتی دهلیز راست، بلافاصله در عقب دریچۀ سه لختی است . ارتباط بین این دو گره از طریق مسیرهای بین گرهی انجام می شود این مسیرها شامل دسته ای از تارهای ماهیچه ای خاص هستند که با همدیگر ارتباط یاخته ای تنگاتنگی دارند و جریان الکتریکی ایجاد شده در گره پیشاهنگ را به گره دوم منتقل کنند. پس از گره دهلیزی بطنی، تارهای ماهیچه ای خاص در دیوارۀ بین دو بطن، وجود دارند. این دسته تار ها از دیوارۀ بین دو بطن عبور می کند و با دوشاخه شدن دردیواره ی بین دو بطن، به سمت پایین و تا نوک قلب ادامه پیدا میکنند، سپس دور تا دور بطن ها تا لایه عایق بین بطن ها و دهلیز ها را احاطه، و در طی مسیر، به درون دیوارۀ بطن ها گسترش پیدا می کنند.
نکته : همانطور که در شکل کتاب می‌بینید بین دو گره دهلیزی-بطنی و گره پیش آهنگ سه دسته تار وجود دارد.
نکته  فعالیت کتاب درسی : فرستادن پیام از گره دهلیزی بطنی به درون بطن، با فاصلۀ زمانی انجام می شود یعنی بین رسیدن پیام به گره دوم و رسیدن این پیام به بطن‌ها و انقباض آن‌ها فاصله‌ای وجود دارد تا در این فاصله بطن‌ها از خون پر شوند.
نکته  فعالیت کتاب درسی : انقباض بطن ها از قسمت پایین آنها شروع می شود و به سمت بالا ادامه می یابد چون انقباض قلب باید از پایین شروع شده و به بالا رود چرا؟ چون سرخرگ‌ها در بالا قرار دارند.
 

چرخۀ ضربان قلب

قلب تقریباً در هر ثانیه، یک ضربان دارد و ممکن است در یک فرد با عمر متوسط در طول عمر، نزدیک به سه میلیارد بار منقبض شود، بدون اینکه مانند ماهیچه های قلبی بتواند استراحتی پیوسته داشته باشد.
استراحت (دیاستول) و انقباض (سیستول) قلب را، که به طورمتناوب انجام می شود، چرخه یا دورۀ قلبی میگویند. در طی هر چرخه، قلب با خون سیاهرگ ها پر، و سپس منقبض می شود و خون را به سراسر بدن می فرستد. در هر چرخه، این مراحل دیده می شود.

مراحل چرخه ضربان قلب

استراحت عمومی:

 تمام قلب در حال استراحت است. خون تیره از بزرگ سیاهرگ ها وارد دهلیز راست و خون روشن که در شش‌ها تبادل گاز انجام داده از سیاهرگ های ششی به دهلیز چپ وارد می شود. از آنجایی که در این مدت دریچه‌های دهلیزی-بطنی باز هستند  بطن‌ها از خون پر می‌شوند. در این مدت دریچه‌های سینی شکل بسته هستند. مدت زمان استراحت عمومی حدود 4/ 0 ثانیه است.
نکته: مدت زمان استراحت عمومی از بعد از پایان انقباض بطن‌ها شروع شده و تا قبل از شروع انقباض دهلیز‌ها ادامه دارد.
نکته: از آنجایی که بین سیاهرگ‌ها و دهلیز‌ها هیچ دریچه‌ای وجود ندارد خون این سیاهرگ‌ها به طور پیوسته به دهلیز‌ها می‌ریزد.

نوار قلب یا ECG

انقباض دهلیزی:

 وقتی گره ضربان ساز (پیشاهنگ) به طور خودکار، پیام الکتریکی را به یاخته های ماهیچه ای دهلیزها می فرستد مدت زمان بسیار کوتاهی بعد از این پیام. انقباض دهلیزها صورت می گیرد و با انجام آن، بطن ها به طور کامل با خون پر می‌شوند. مدت زمان انقباض  دهلیز‌ها بسیار زودگذر است و تنها به مدت حدود 1/ 0 ثانیه طول می‌‌کشد.
 

 انقباض بطنی: 

پیام منتشر شده در گره پیش آهنگ پس ز مدت زمان کوتاهی به گره دهلیزی-بطنی می‌رسد. پس از رسیدن به گره دهلیزی بطنی به طور هم زمان به تعداد زیادی از یاخته های دیوارۀ بطن میرسد و انقباض بطن ها صورت می گیرد با انقباض بطن‌ها دریچه‌های سینی در ابتدای سرخرگ‌های قلب باز شده تا خون از طریق  سرخرگ آئورت به همۀ قسمت های بدن و از طریق سرخرگ ششی به شش‌ها ارسال شود.در این هنگام فشار خون باعث می‌شود که دریچه‌های دهلیزی بطنی(۲ لختی و ۳ لختی) هر دو بسته شوند و صدای اول قلب تولید شود. مدت زمان انقباض بطن‌ها حدود 3/ 0 ثانیه زمان می‌برد. بعد از پایان یافتن این انقباض دریچه‌های سینی ابتدای سرخرگ‌ها بسته می‌شود که خون به بطن‌ها باز نگردد.بسته شدن این دریچه‌ها صدای دوم قلب که کوتاه تر و ضعیف تر است را ایجاد می‌کند.
نکته: در تمام طول مدت کار قلب به دهلیز‌ها خون وارد می‌شود. ولی خروج خون از دهلیز‌ها فقط در زمان ۴/۰ ثانیه زمان استراحت عمومی و ۱/۰ ثانیه انقباض دهلیز‌ها انجام می‌شود. 
نکته: در مدت ۳/۰ ثانیه انقباض بطن‌ها از دهلیز‌ها خونی خارج نمی‌شود چون دریچه‌های دهلیزی-بطنی بسته هستند و دهلیز‌ها در حال پر شدن از خون هستند. 
 
دریچه‌ دهلیزی - بطنی دریچه سینی فشار خون دهلیز‌ها فشار خون بطن‌ها فشار خون آئورت
چرخۀ ضربان قلب
استراحت عمومی
باز بسته
انقباض دهلیزی
باز بسته فشار خون دهلیز بیشتر از فشار خون بطن
انقباض بطنی بسته باز بیشترین میزان فشار خون در بطن‌ها
(فشار خون بطن بیشتر از فشار خون آئورت)
کم قبل از شروع انقباض بطن و کمی بعد از پا
 
 
چرخه ضربان قلب

 

 

دریچه دهلیزی - بطنی

دریچه سینی

فشار خون دهلیزها

فشار خون بطنها

فشار خون آئورت

چرخۀ ضربان قلب

 

استراحت عمومی

 

باز

بسته

نزدیک به صفر

نزدیک به صفر

حدود ۸۰ میلی لیتر جیوه

انقباض دهلیزی

 

باز

بسته

فشار خون دهلیز بیشتر از فشار خون بطن

(حدود ۱۰ میلی لیتر جیوه)

نزدیک به صفر

کمتر از فشار خون دهلیز ها

حدود ۸۰ میلی لیتر جیوه

انقباض بطنی

بسته

باز

نزدیک به صفر

بیشترین میزان فشار خون در بطنها

(فشار خون بطن بیشتر از فشار خون آئورت)

حدود ۱۲۰ میلی لیتر جیوه

 

 

حدود ۱۲۰ میلی لیتر جیوه

 
 
 

برونده قلبی

حجمِ خونی که در هرانقباض بطنی از یک بطن خارج، و وارد سرخرگ می شود، حجم ضربه ای نامیده می شود. اگر این مقدار را در تعداد ضربان قلب در دقیقه ضرب کنیم، برون ده قلبی به دست میآید. 
برون ده قلبی متناسب با سطح فعّالیت بدن تغییر میکند و عواملی مانند سوخت و ساز پایۀ بدن، مقدار فعّالیت بدنی، سن و اندازۀ بدن در آن مؤثر است. میانگین برون ده قلبی در بزرگسالان در حالت استراحت حدود پنج لیتر در دقیقه است.
 
فعالیت صفحه ۶۲ کتاب درسی - گفتیم که برون ده قلبی در بزرگسالان، در حالت استراحت حدود پنج لیتر در دقیقه است. با توجه به تعداد
ضربان قلب در دقیقه، حجم ضربه ای را برحسب میلی لیتر محاسبه کنید.
 
 
حجم ضربه‌ای*تعداد ضربان قلب = برون ده قلبی
 
 
نکته: حجم ضربه‌ای میزان خونی است که در هر انقباض بطنی از یک بطن خارج می‌شود. میزان خونی که در هر ضربه از قلب خارج می‌شود دو برابر حجم ضربه‌ای است چون ما دو بطن داریم و گنجایش دو بطن تقریبا برابر است.
 
 
 

دوره کار قلب

دوره کار قلب

دوره کار قلب

دوره قلب

 

۶

برای بررسی کار قلب از زمانی شروع می‌کنیم که قلب در حالت استراحته یعنی مرحله‌ی دیاستول ! این مرحله ۰/۴ ثانیه طول می‌کشه و طی اون تقریباً ۸۰ درصد خونی که از طریق سیاهرگ های ششی و بزرگ سیاهرگ زیرین که به ترتیب وارد دهلیز چپ و راست شدن به بطن‌ها میریزن! (مرحله‌ی ۶ در تصویر)

۱

۲

یک پتانسیل عمل در گره سینوسی دهلیزی زده میشه و موج P تولید میشه و به دنبالش دهلیز‌ها منقبض میشن، طی این انقباض ۲۰ درصد خون باقی‌مانده در دهلیز‌ها هم به بطن ها میریزه... (مرحله‌ی ۱ و ۲ در تصویر)

۳

پتانسیل عمل از طریق رشته‌هایی به گره دهلیزی بطنی منتقل میشه و طی اون موج QRS تولید میشه! (مرحله‌ی ۳ در تصویر)

۴

به دنبال این موج و انتشار به سایر قسمت‌های بافت گرهی مربوط به بطن‌ها، میوکارد بطن‌ها منقبض شده و دهلیز‌ها از حالت انقباض درمیان... (مرحله‌ی ۴ در تصویر)

پس دقیقاً بعد از کمپلکس QRS تنها میوکارد بطن‌ها منقبض می‌شوند و میوکارد دهلیزها در حال استراحت هستند.

۵

در هنگام انقباض میوکارد بطن‌ها، خون بطن تمایل داره به هر طرفی پس زده بشه اما دریچه‌های دلیزی بطنی از بازگشت خون از بطن‌ها به دهلیز‌ها جلوگیری می‌کنه و تنها راهی که برای خون باقی میمونه که باید از بطن چپ و راست به ترتیب وارد آئورت و سرخرگ ششی بشه...

زمانی که انقباض بطن‌ها رو به پایان است موج T ایجاد میشه... (مرحله‌ی ۵ در تصویر) در حالت استراحت خونی که وارد آئورت و سرخرگ شده دوست دارن که به بطن‌ها برگردن اما دریچه‌های سینی مانع میشن تا خون به کل بدن و شش‌ها انتقال پیدا کنه... این چرخه به این ترتیب در طول عمر ما تکرار میشه تا... ان شاءا... بعد از ۱۰۰ سال دیگه... انا لله و انا الیه راجعون!

 

 
نوار قلب 
یاخته های ماهیچۀ قلبی در هنگام چرخۀ ضربان قلب، فعالیت الکتریکی را نشان می‌دهند. به دلیل اینکه تعداد زیادی از یاخته‌ها در این فرایند شرکت می‌کنند فعالیت الکتریکی به اندازۀ کافی قوی است و می‌توان اثر آنها را در سطح پوست نیز دریافت کرد.
این نشانه ها را میتوان به صورت منحنی به نام نوار قلب ( ECG ) ثبت کرد. الکترود های دستگاه ثبت کننده را در قسمت های مختلف بدن روی پوست قرار می دهند. «ECG» همان نوار قلب است که روی کاغذ یا صفحۀ حساس نمایشگر، نشان داده می شود و شامل 3 موج  «P»  و «QRS» و «T» است.
 

بررسی الکتروقلب نگاره

بررسی الکتروقلب نگاره از نظر شکل، ارتفاع و فاصلۀ منحنی ها می تواند به متخصصان کمک کند تا وضعیت سلامت قلب را مشخص کنند؛ 
افزایش ارتفاع«QRS»
افزایش ارتفاع «QRS» ممکن است نشانۀ بزرگ شدن قلب در اثر فشار خون مزمن یا تنگی دریچه ها باشد.
نکته: افزایش ارتفاع  بزرگ شدن قلب(عوامل : تنگی دریچه‌ها و فشار خون مزمن، کم بودن قطر رگ‌ها، افزایش پروتئين‌های خون و پلی‌سیتمی)(افزایش گلبول قرمز یا ترشح بیش از حد هورمون اریتروپویتین است)
نکته: افزایش LDL می تواند منجر به تنگ شدن سرخرگ‌های بدن و افزایش فشار خون شوند.
کاهش ارتفاع «QRS»
کاهش ارتفاع  «QRS» نیز ممکن است نشانۀ سکتۀ قلبی یا آنفارکتوس باشد. افزایش یا کاهش فاصلۀ منحنی ها ممکن است نشانۀ اشکال در بافت هادی قلب، اشکال در خون رسانی رگ های اکلیلی و یا آسیب به بافت قلب در اثر حملۀ قلبی باشد.
نکته:  افزایش میزان LDL در بدن می‌تواند باعث انفارکتوس و کاهش ارتفاع QRS شود.
 
هر آن چیزی که نیاز هست از نوار قلب بدونید در شکل زیر نشان داده شده است. 
الکترو کاردیوگرام
 
نکته: هر موجی که بالای خط حرکت کند موج مثبت است و هر موجی پایین خط حرکت کند موجی منفی است بنابراین امواج P , R و T مثبت هستند و امواج S و Q منفی هستند.
نکته: در کمپلکس QRS اولین موجی که منفی می‌شود Q نام دارد و اولین موج مثبت R است.
نکته: موج S  نسبت به موج Q منفی‌تر است.
نکته: مثبت‌ترین موج منحنی، موج R است.
نکته:  در منحنی ECG (الکتروکاردیوگرام) سیستول دهلیز‌ها و بطن‌ها به صورت امواج مثبت می‌شود اما دیاستول دهلیز‌ها موجش ثبت نمی‌شود چون توسط کمپلکس QRS این موج پوشانده می‌شود.
نکته:  اگر تحریک ایجاد شده در گره سینوسی کندتر ازحالت عادی به سوی بطن‌ها هدایت شود فاصله‌ی زمانی P تا Q از حد طبیعی خود بیشتر می‌شود.
نکته: هنگام شروع سیستول بطنی دریچه‌های دهلیزی-بطنی بسته می‌شوند.این بسته شدن باعث ایجاد صدای  اول قلب می‌شود. دریچه‌های سینی هم که از قبل بسته بودند پس در یک لحظه هر ۴ دریچه قلب بسته هستند. در ادامه سیستول بطن دریچه
‌های سینی به سمت سرخرگ‌ها باز می‌شوند باز شدن این دریچه‌ها صدایی ایجاد نمی‌کند.
نکته: به هنگام شروع دیاستول(استراحت) بطن‌ها در یک لحظه دریچه‌های سینی بسته می‌شوند تا خون موجود در آئورت و سرخرگ
 ششی فشار زیادی در آن‌ها ایجاد کرده به بطن‌ها باز نگردد این بسته شدن صدای دوم قلب را ایجاد می کند. دریچه‌های دهلیزی-بطنی هم که هنوز بسته هستند پس در یک لحظه ۴ دریچه بسته هستند. ولی در ادامه با باز شدن دریچه‌های دهلیزی بطنی خون دهلیز‌ها به بطن‌‌ها می‌ریزد.
 
 
 
 
 
 
 
 
به این جزوه آموزشی امتیاز دهید:
لطفا برای امتیاز دادن به این مطلب وارد شوید.
تعداد افراد امتیاز دهنده: 1 | امتیاز: 5 از 5