یاخته و بافت های جانوری


یاخته (سلول) و بافت‌های جانوری


 

زیست دهم کنکور - یاخته- سلول جانوری

پیکر انسان ، باکتری یا یک گل را در نظر بگیرید. با همهٔ تفاوتی که پیکر جانداران با هم دارند؛ اما در یک ویژگی مشترک اند. همهٔ آنها از یاخته(سلول) ساخته شده اند. یاخته، واحد ساختار و عملکرد بدن جانداران است. چرا ؟ چون هر ساختار زنده ای که در بدن موجودات زنده وجود دارد، از یاخته(سلول) تشکيل شده است و هر عملی که توسط بخشی از بدن انجام می‌شود، یاخته‌های آن قسمت آن را انجام می دهند. به همين دليل یاخته(سلول) را واحد ساختار و عمل در موجودات زنده می نامند. در فصل قبل گفتیم که هر چیزی که دارای حیات باشه دارای 7 ویژگی هست و سلول کوچکترین واحدیست که این 7 ویژگی را با هم دیگه داره! 
جانداری مثل باکتری فقط از یک سلول ساخته شده است، در حالی که بعضی جانداران بیش از یک سلول دارند.در این گفتار با سلول، اجزای آن و چگونگی فعّالیت سلولها در جانداران پر سلولی آشنا می شوید.

سوال : 
آیا واحد ساختاری کوچکتری در بدن وجود داره؟ بله، مولکو‌ل‌های زیستی که خودشون شامل پروتئين‌ها، لیپید‌ها، نوکلئیک اسید‌ها، و ساکارید‌ها میشن خودِ این مولکول‌ها از اجزای ریز تری به نام اتم‌ها تشکیل شدند و اتم ها هم از الکترون‌ها، پروتون‌ها و نوترون‌ها تشکیل شدن.(سطوح ساختاری حیات رو که در فصل قبل به یاد دارید؟) اما چرا کتاب گفته یاخته واحد ساختاری و عملکرد بدن جاندارانه؟ به این علت که یاخته(سلول) کوچکترین واحدی هستش که میتونه فعالیت‌های زیستی رو درون خودش انجام بده. مولکول‌های زیستی به تنهایی درون خودشون نمیتونن فعالیت زیستی انجام بدن.

یاخته:

 چند ویژگی زیر در مورد همه‌ی سلول های زنده صدق میکنه : 
 پایین‌ترین سطح ساختاری که همه‌ی فعالیت های زیستی در آنجا انجام می‌شود.(سطح پایین‌تر از سلول مولکول‌های زیستی هستن)
 همه‌ی یاخته‌ها ویژگی‌های مشترک دارند.(البته ویژگی های منحصر به فردی هم دارند که در ادامه خواهیم دید.)
 سلول (یاخته) واحد ساختار و عملکرد بدن همه‌ی جاندارانه.(یعنی ما جاندار بدون سلول نداریم دیگه حداقلش هر جاندار یک سلول داره که بهش میگن تک یاخته‌ای)
 پوششی همهٔ سلول ها را احاطه می‌کند. اين پوشش، غشای پلاسمايی ناميده می‌شود.

اگر یاخته را به طور کلی به 3 بخش اصلی تقسیم کنیم شامل این موارد می‌شود :

اجزا سلول (یاخته)

غشای یاخته:

 حصاری که سلول را در بر گرفته است و تمامی سلول های زنده دارای آن می باشند.

 هسته :

هسته بخشی از سلول است که فعّاليت های سلول و ويژگی هايی مثل شکل و اندازهٔ آن را نيز کنترل میکند. مثلاً تقسيم سلول با کنترل هسته انجام میشود. هسته در گياهان، جانوران، قارچ ها و آغازيان، غشايی دارد که آن را دربر می گيرد؛ اما در باکتری ها، مواد هسته ای در غشايی قرار ندارند و هستهٔ مشخصی را تشکيل نمی دهند.

 میان یاخته :

میان یاخته (سيتوپلاسم ) بخشی از سلول است که در آن اندامک ها و مواد مورد نياز بقای سلول، مانند  نمک ها، آنزيم ها و مواد ديگر در آن قرار دارند.

میان یاخته(سیتوپلاسم) از 3 بخش سیتوسل و اجزای غاش دار(اندامک) و اجزای بدون غشا تشکیل شده است

سیتوزول

سیتوزول مایع روان داخل سلول است که بخشی از سیتوپلاسم بوده و فاقد اندامک های غشادار است. حدود 70 درصد از حجم سلول را تشکیل میدهد و ترکیبی پیچیده از اسکلت سلولی، آب و مولکول های محلول در آب است.

اجزای غشا دار

(اندامک)

از اجزای غشا دار سلول است. اندامک ها ساختارهايی درون سلولی اند که برای انجام فعّاليت های مختلف به صورت مجزا به سلول کمک میکنند. اندامکها مثل اتاق های یک خانه محیط داخلی یک سلول  رو به واسطه غشای فسفولیپیدی خودشون بخش بندی میکنن به عبارتی اندامک ها توسط غشایی محصور بوده و فضای جداگانه ای برای خودشون دارند.همچنین دارای ابزارهای تخصصی هستند تا یک یا چند کار ویژه رو در سلول انجام دهند. واژهٔ اندامک از این جا به وجود امده که ساختارای یک بخش از یاخته مثل  اندامهایی برای یک بدن هستن. از این جهت با پسوند تصغیر «ـَک» همراه شدهاند

اگر چه اکثر سلولها اندامک دارند؛ ولی اندامک های همه مشابه نيستند.

اجزای بدون غشا

ساختار های پروتئینی کوچکی که فاقد غشا هستند مانند ریبوزوم و سانتریول

 

(متاسفانه مولفین عزیز هیچ توضیحی درمورد اجزای تشکیل دهنده سلول  نداده اند ولی دانستن این موارد برای فهم عمیق باقی مطالب کتاب حیاتی به نظر میرسه بخاطر همین یه توضیح اجمالی و مختصر در مورد اجزای تشکیل دهنده سلول خدمتون عرض خواهم کرد.)

زیست ده- یاخته سلول و بافت جانوری- آکادمی کنکور

در جدول زیر اجزای اصلی غشادار سلول (اندامک های سلول) و کارکرد اصلی هر کدام را در یاخته می بینید. 

 

اندامک

کارکرد اصلی

ساختار

در این جانداران وجود دارد

شبکه اندوپلاسمی

شبکه آندوپلاسمی وظیفه دارد تا پروتئینها و سایر کربوهیدارتها را به دستگاه گلژی، غشاء سلولی، لیزوزوم و هر جای دیگری که لازم باشد، منتقل کند

شبکه آندوپلاسمی از چین خوردگیهای فراوانی تشکیل شده که یک غشا آنها را در برگرفتهاست.

همهیوکاریوت ها

دستگاه گلژی

مرتب سازی، بسته بندی، پردازش و اصلاح پروتئین ها

دارای یک غشا

همهیوکاریوت ها

راکیزه

(میتوکندری)

تولید انرژی در سلول به واسطه اکسیداسیون مواد قندی و تولید مولکول های ATP

دارای دو غشا و 3 فضا

اکثر سلول های یوکاریوتی

واکوئول

ذخیره، انتقال و کمک به هومئوستازی

دارای یک غشا

در درون برخی یاختههای یوکاریوتی و یاختههای گیاهی

هسته

بیشتر اطلاعات ژنتیکی را دربردارد.(راکیزه و کلروپلاست نیز دارای ماده ژنتیک هستند)

۱. کنترل واکنشهای شیمیایی درون میان یاخته (سیتوپلاسم)

 ۲. نگاهداشتن اطلاعات لازم برای تقسیم سلولی.

دو غشاء دارای منافذ

در بیشتر سلولهای یوکاریوتی وجود دارد.

 

 
نکته : در قسمت قبلی گفتیم راکیزه اندامکی است درون سلول‌های یوکاریوت ( که ساختمان آن از ۲ غشا و ۳ فضا تشکیل شده) فرآیند تنفس سلولی درون این اندامک انجام می‌شود. تنفس سلولی فرآيندی است که در طی آن انرژی شيميايی قندها به انرژی شيميايی مولکول سوختنی يعنی ATP تبديل می‌شود.
سوال :  چرا انرژی مواد شیمیایی قند‌ها باید به مولکول ATP تبدیل بشن ؟
 
 

یک سلول برای اینکه بتواند فعالیت های شیمیایی خودش رو انجام بده به انرژی نیاز داره.این انرژی در مولکول ATP (آدنوزین تری فسفات ) قرار دارد.چرا؟ به این دلیل که این مولکول میتونه انرژی که در سلول آزاد میشه(طی واکنش‌ها) رو در خودش ذخیره کنه و به این ترتیب هرجا که نیاز به انرژی بود ATP انرژی مورد نیاز واکنش رو آزاد کنه.
ATP رو میتونید مثل پول رایج (ارز) در یک کشور بدونید. شما در هر زمانی میتونید از پول نقد استفاده کنید. شما نمیتونید برای یه خرید کوچیک مثلا خرید یک نوشابه چک بکشید بلکه اول چک رو نقد میکنید و با مبلغ کوچک تر بشکنه و بعد از پول نقد برای خریدای کوچکتون استفاده کنید. گلوکوز هم که دارای انرژی بسیار زیادی در پیوند‌های شیمیایی خودشه مثل یه چک با مبلغ بالا میمونه و نمیتونه به طور مستقیم در واکنش ها از انرژیش استفاده بشه بلکه ابتدا باید توسط فرآیند تنفس سلولی به بسته‌های انرژی کوچکتری به نام ATP بشکنه و بعد در هر زمان که نیاز بود برای واکنش‌ها و فرآیند‌های انرژی خواه از انرژی مولکول ATP استفاده بشه.

ATP

پس اینکه در یک سلول برای انتقال انرژی بین واکنش های مختلف و فرآیندهای سلولی یک ارز واحد(یعنی ATP) وجود داشته باشه خیلی مفید خواهد بود. بنابراین مقداری از انرژیِ واکنش‌های انرژی زا در پیوند بین گروه فسفات(HPO4-2) و ADP ذخیره می‌شود تا بعدا هر جا برای انجام واکنشی انرژی خواهی به انرژی نیاز بود ATP به اونجا بره هیدرولیز(به ADP تجزیه بشه پیوند بین آخرین فسفات ها بشکنه) و انرژی آزاد کنه.

ریبوزوم :


 ریبوزوم ها جزء اجزای بدون غشا یاخته است که پروتئین‌ها در آن‌ها ساخته می‌شوند. اجزای بدون غشا اندامک به حساب نمیان.

آکادمی کنکور- زیست دهم- یاخته- ریبوزوم

مایع بین یاخته‌ای 

مایع بین یاخته ای

یاخته‌های بدن انسان به شکل بافت های مختلف سازمان یافته اند.به عبارتی مجموعه ای از سلول‌های مشابه که وظیفه مشخصی دارند  بافت رو تشکیل میده. فضای بین این یاخته‌ها را مایع بین یاخته‌ای پر کرده است. این مایع، محیط زندگی یاخته‌هاست. یاخته‌ها مواد لازم (اکسیژن و مواد مغذی) را از این مایع دریافت می‌کنند و مواد دفعی مانند کربن دی اکسید را به آن می دهند تا به کمک خون از بدن دفع شوند. 
ترکیب مواد در مایع بین یاخته‌ای، شبیه خوناب (پلاسما)ست و مایع بین یاخته‌ای به طور دائم مواد مختلفی را با خون مبادله می‌کند.
نکته: رابط بین یاخته و خون ، مایع بین یاخته‌ایه! 
تبادل مواد بین یاخته و مایع بین یاخته‌ای به کمک غشای یاخته انجام میشه. ببینیم غشای یاخته چیه:


غشاء یاخته :


 مواد گوناگون برای ورود به یاخته‌یا خروج از آن باید از سد غشای یاخته عبور کنند. به طور کلی غشای سلول دو وظیفه دارد : 
 سد فیزیکی سلول به منظور محافظت از یاخته  تنظیم عبور مواد از یاخته
غشای یاخته دارای خاصیت نفوذناپذیری یا تراوایی نسبی است یعنی ورود و خروج مواد را نيز کنترل می‌کند و فقط برخی از مولکول‌ها و یون‌ها می‌توانند از آن عبور کنند. مثلابه مواد مورد نياز سلول مثل قند اجازه ورود می‌دهد و مواد زائد و ترشحی
را از سلول خارج می‌کند. (برخی از مواد هم توانایی عبور از این غشا را  ندارند ؟ اما علت چیست؟ علت این موضوع رو باید در شکل و ساختار و مولکول‌های تشکیل دهنده‌ی غشا دنبال کنیم که در ادامه با مولکول‌های تشکیل دهنده‌ی غشا آشنا میشیم.)
غشا از مولکول‌های مختلفی مانند لیپید‌ها، کربوهیدرات و پروتئين ساخته شده است.بخش لیپیدی غشا، مولکول هایی به نام فسفولیپید و کلسترول دارد.

فسفولیپید‌ها : 

فسفولیپید

 بیشترین مولکول‌های ساخته شده‌ی غشا که به صورت دو لایه ای در غشا قرار گرفته‌اند.
 هر مولکول فسفولیپید از ۲ بخش دم و سر تشکیل شده است همانطور که می‌بینید بخش سر از فسفات و گلیسرول تشکیل شده است و آبدوسته و به آن دو زنجیره‌ی اسید چرب که دم نامیده می‌شود وصل شده که آب گریز است. 

 


آبگریز یا آبدوست بودن یعنی چی ؟

 

یکی از روش های طبقه بندی مولکول ها، دسته بندی آن ها  بر اساس قطبی یا غیر قطبی بودن است. اما چگونه بفهمیم یک مولکول قطبی است ؟ مولکول های قطبی حتما دارای پیوند قطبی هستند. فرق پیوند قطبی و غیر قطبی در چگونگی توزیع الکترون ها در پیوند های کولانسی بین اتم های یک مولکول است. براتون مثال می زنم.

آکادمی کنکور- زیست دهم- اگریز و آبدوست بودن

همگیمون میدونیم آب از یک اتم اکسیژن و 2 اتم هیدروژن تشکیل شده است. ولی از آنجایی که اکسیژن الکترونگاتیوی بیشتری داره(تمایل به جذب الکترون های پیوندی در اکسیژن بیشتره) الکترون های  هیدروژن رو به سمت خودش جذب میکنه به این ترتیب  اکسیژن جزئی بار منفی و هیدروژن ها کمی بار مثبت پیدا می‌کنند.در نتیجه در مولکول های قطبی قسمتی از مولکول بار مثبت و قسمتی دیگر بار منفی به خود می‌گیرد.  در نقطه مقابل ترکیبات غیر قطبی قرار دارند که در آن‌ها پراکنش الکترون‌ها بین اتم های مولکول ها یکنواخت می‌باشد، در نتیجه مولکول از نظر بار الکتریکی خنثی است.هیدروکربن‌ها نمونه مهمی از این نوع مواد هستند.

با یه تقریب کلی میشه گفت مولکول های قطبی تمایل به حل شدن در مولکول های قطبی رو دارند و مولکول های غیر قطبی هم تمایل به حل شدن در مولکول های غیر قطبی رو دارند. آب یه مولکول قطبیه به همین خاطر به مولکولی که قطبیه مولکول آبدوست هم میگن .مولکول های آبدوست تمایل دارن که با مولکول های آب پیوند برقرار کنن و در آب حل بشن. فسفات در فسفولیپید‌ها که در بخش سر مولکول فسفولیپید قرار داره یکه مولکول قطبی است.به همین خاطره که فسفات ها در فسفولیپید به سمت بیرون و درون سلول که دارای آب است قرار گرفتن.

 مولکول‌های آبگریز مولکول‌هایی ناقطبی هستند به همین دلیل این مولکول ها در مولکول های ناقطبی حل میشن و از مولکول‌های قطبی تا جای ممکن فاصله میگیرن. مثلا اسید‌های چربی که در فسفولیپید می‌بینید مولکولهای ناقطبیه هستند.(تصویر رو به رو : مولکول ناقطبی) به همین خاطره که اسید های چرب در مولکول فسفولیپید به سمت مرکز غشای سلولی جهت گیری کرده اند که از بیرون و درون یاخته که دارای آب هست به دور باشند.

 دو لایه‌ی فسفولیپید ها به گونه ای کنار هم قرار گرفته است که از بخش سر آبدوست از یک طرف در تماس با مایع بین یاخته‌ای(مایع بین سلولی) و از سمت دیگر در تماس با  میان یاخته (سیتوپلاسم) سلول هستند. بخش آبگریز هم  ‌ به سمت همدیگر قرار گرفته‌اند

آکادمی کنکور- زیست دهم- غشای فسفولیپیدی

کربوهیدراتها :

آکادمی کنکور- زیست دهم- گلوکوز و فروکتوز
کربوهیدرات ها در غشای سلول ها به شکل متصل به پروتئینهای غشا یا بخش سر آبگریز فسفولیپیدها هستند. فقط در سطح خارجی غشاء(بخش مایع بین یاخته‌ای) قرار دارند.

بیشتر بدانید
یکی از نقش‌های کربوهیدرات‌ها در غشا سلول
شناسایی سلول- سلول توانایی یک سلول برای شناسایی سلول‌های همسایه می‌باشد که این کار برای عملکرد درست یک جاندار مورد نیاز است.
برای مثال پس زدن سلول‌های بیگانه(مانند اندام‌های پیوند شده) توسط سیستم ایمنی بدن که یکی از راه‌های دفاع بدن مهره‌داران می‌باشد راهی است که یک سلول‌ سلول‌های دیگر را می‌شناسید مولکول‌های سطح غشا هستند که بیشتر کربوهیدرات هستند.

کلسترول‌ها :


نوعی لیپید است که همانطور در شکل کتاب می‌بینید بخش عمده‌ی آن بین دم‌های فسفولیپید(بخش آبگریز) قرار گرفته است  و بخش  کوچکی از آن از بخش آبگریز یاخته عبور کرده. کلسترول باعث پایداری فسفولیپید‌ها می‌شود.

پروتئین‌های غشا:


پروتئين‌های غشا به دو دسته‌ی کلی تقسیم می‌شوند  پروتئين‌های سراسری و پروتئین‌های محیطی.

آکادمی کنکور- زیست دهم کنکور- غشای یاخته

 

 

پروتئين‌های محیطی :

پروتئين‌های محیطی در درون دو لایه‌ی فسفولپیدی فرو نرفته‌اند این پروتئين‌ها به سطح داخل یا خارج غشاء متصل می‌شوند.
پروتئین های غشا

پروتئینهای غشا

پروتئینهای سراسری

آکادمی کنکور - زیست دهم کنکور- پروتئین کانالی

پروتئين کانالی : این پروتئینها دارای کانال آبدوستی هستند که به برخی مولکولها یا یونها این امکان رو میدهد که از غشای سلول عبور کرده وارد سلول یا از آن خارج شوند.

مانند انتقال آب از غشای سلول به کمک پروتئينهای کانالی

آکادمی کنکور- زیست 10 کنکور-پروتئین های کانالی

پروتئین ناقل : این پروتئینها مادهی مورد نظر را در خودشان نگه داشته و سپس به گونهای تغییر شکل میدهند که میتوانند آن ماده را از در سوی دیگر غشا آزاد کنند.

پروتئینهای محیطی

این پروتئینهای فقط در یک لایه غشای فسفولیپیدی قرار دارند و فقط با داخل یاختهیا فقط با خارج یاخته در ارتباط اند.

 

مایع بین یاخته‌ای


فضای بین این یاخته‌ها را مایع بین یاخته‌ای پر کرده است. این مایع، محیط زندگی یاخته‌هاست. یاخته‌ها مواد لازم (اکسیژن و  مواد مغذی) را از این مایع دریافت می‌کنند و مواد دفعی مانند کربن دی اکسید را به آن می دهند تا به کمک خون از بدن دفع شوند. ترکیب مواد در مایع بین یاخته‌ای، شبیه خوناب (پلاسما) ست و مایع بین یاخته‌ای به طور دائم مواد مختلفی را با خون مبادله می‌کند.

روش‌های عبور مواد از غشای یاخته :

 

انتشار : 

آکادمی کنکور- زیست دهم- انتشار

انتشار ساده‌ترین روش عبور مواد از غشای سلول است. در این روش مولکول‌ها از جایی که غلظتشان بیشتر است به جایی که غلظتشان کمتر است حرکت می‌کنند و نتیجه‌ی این حرکت ، یکسان شدن غلظت آن ماده در دو سوی غشاء است پس نتیجه می‌گیریم روش انتشار بر اساس شیب غلظت مواد است( یعنی حرکت مواد از غلظت زیاد به سمت غلظت کمتر) در این روش سلول انرژی مصرف نمی‌کند.

مولکول ها به دلیل داشتن انرژی جنبشی می توانند منتشر شوند. بنابراین در انتشار، یاخته انرژی مصرف نمی‌کند. مولکول‌های آبگریز (غیر قطبی) مانند هیدروکربن‌ها، اکسیژن و کربن دی اکسید و لیپید ها می‌توانند  به راحتی در دو لایه‌ی لیپیدی غشا حل شوند و بدون کمک  پروتئین‌های غشایی با انتشار از غشاء یاخته عبور کنند.

نکته:  با اینکه لایه ی آبگریز(ناقطبی) که در میانه ی غشای یاخته قرار دارد مانع  از عبور مستقیم گلوکوز، آب و یون های محلول در آب و دیگر مولکول های قطبی  می‌شود، مولکول های قطبی مانند گلوکوز و  آب و مولکول های قطبی بسیار کوجک می توانند به آهستگی و تا حد بسیار کمی از غشای یاخته بگذرند.( البتهنسبت به مولکول های غیر قطبی به میزان خیلی کمتر از غشای یاخته عبور می‌کنند) راه چاره برای این  مولکول ها  انتشار تسهیل شده است .

نکته : دقت کنید در انتشار مولکول‌ها  تصادفی در هر جهتی حرکت می‌کنند هم در جهت شیب غلظت و هم در خلاف جهت آن .ولی در مجموع تعداد مولکول‌هایی که در جهت شیب غلظت( یعنی جایی که غلظت پایین‌تری دارد ) حرکت می‌کنند بیش‌تر از مولکول هایی است که به سمت با غلظت بالاتر حرکت می‌کنند.

انتشار   ساده‌ترین روش عبور مواد از غشای سلول رو داریم

 

انتشار

  سادهترین روش عبور مواد از غشای سلول رو داریم

 حرکت بر اساس شیب غلظت(محیط با غلظت بالا  به محیط با غلظت پایین)

  بدون صرف انرژی

  مثال: عبور O2 و CO2 و مولکول های ناقطبی

 

انتشار تسهیل شده :

مولکول‌های قطبی مانند گلوکوز یا آب، یون‌ها و مولکول‌های باردار هنگامی که به لایه‌ی آبگریز غشا سلول می‌رسند به سختی ‌می‌توانند از آن عبور کنند به همین دلیل این مواد برای عبور ار عرض غشا از  پروتئين‌های غشا کمک می‌گیرند.
در این روش هم مواد بر اساس جهت شیب غلظت جا به جا می‌شوند اما با توجه به اینکه مولکول‌ها اندازه بزرگتری دارند نسبت به مولکول‌هایی که از طریق انتشار انتقال پیدا می‌کنند دارند یا قطبی هستند(مثل گلوکوز) نمی‌توانند از بین فسفولیپید‌ها عبور کنند به همین خاطر از پروتئين‌هایی برای انتشار کمک می‌گیرند.
قبلا خدمتتان عرض کردم که پروتئین‌های سراسری به دو دسته‌ی پروتئین ناقل  وکانالی تقسیم می‌شوند .
به شکل دقت کنید در این شکل بخشی از غشای یاخته شامل فسفولیپید و پروتئین‌های سراسری( از نوع ناقل)  را نشان می‌دهد. همانطور که قبلا عرض کردم پروتئين ناقل مولکولی را که قرار است از عرض غشا عبور کند در خود نگه داشته و با تغییر شکل خود آن را در سمت دیگر ازاد می‌کند. خب در اینجا مولکول‌ها می خواهند که در جهت شیب غلظت حرکت کنن و از خارج یاخته به سمت داخل یاخته حرکتت کنن اما چون اندازه بزرگی دارن و یا قطبی بوده و درچربی(بخش آبگریز) غشای سلول قابل حل نیستند نمیتونن از بین فسفولیپید‌ها عبور کنن پس مجبورن از پروتئین‌های غشا کمک بگیرن. پروتئين‌های سراسری ناقل غشا مثل یک کانال عمل میکنه که دو تا در داره در این شکل مولکول میخواد از خارج یاخته به سمت داخل یاخته حرکت کنه بخشی از کانال پروتئینی که میخواد مولکول‌ رو به داخل راه بده باز میشه اما در رو به رویی بسته هست. وقتی که مولکول داخل پروتئین شد در ورودی بسته میشه و در خروجی باز میشه و مولکول تحویل یاخته داده میشه.از این رو این روش در خروج گلوکوز، همه‌ی آمینواسید‌ها از یاخته‌های روده به مایع بین یاخته‌ای استفاده میشه.

نکته: پروتئین‌هایی که در انتشار تسهیل شده نقش دارند می‌توانند پروتئین‌ ناقل یا پروتئين کانالی باشند.

انتشارتسهیل شده

  بر اساس جهت شیب غلظت است.(همانند انتشار)

  برای مولکول های قطبی و یون ها و گلوکوز و آمینواسیدها استفاده میشود که قطبی هستن و به اندازهای هم کوچک نیستند که از لیپیدهای غشا عبور کنند.(برخلاف O2 و CO2 )

  بدون صرف انرژی انجام میشود.

  به کمک پروتئینهای غشا انجام میشود.

  مثال : خروج گلوکوز و آمینو اسید از سلولهای پوششی مخاط روده به درون مایع بین یاختهای

 
توضیح بیشتر : اجازه بدهید برایتان مثالی بزنیم :
بیشتر شما از دوستان عزیزم از مترو استفاده کرده‌اید.اگر هنگام سوار شدن و پیاده شدن از این وسیله‌ی نقلیه جان سالم به در برده باشید و نگاهی ژرف به آن کنید. چیزی شبیه پدیده‌ی انتشارتسهیل شده را در آن خواهید دید.  اگر ما در و دیوار مترو را غشای یاخته در نظر بگیریم و آدم ها را مولکول‌ها در نظر بگیریم. درون مترو رو هم درون یاخته در نظر بگیریم. این آدم ها درون مترو به صورت کاملا فشرده و با غلظت بالا تجمع یافته اند.غلظت این آدمها درون مترو بیشتر از بیرون متروست.این آدم ها در درون مترو تا جایی که فضا بهشون اجازه بده دارای حرکات جنبشی هستند همانطور که مولکول‌ها در تمامی جهات ولی به صورت محدود حرکت دارند و برخورد های زیادی با یکدیگر دارند. ولی به محض رسیدن به یک ایستگاهو و باز شدن در(غشای سلول) این خیل آدم ها(یا مولکول‌های عزیز) که انرژی جنبشی فراوانی دارند با هول دادن و فشار دیگر آدم‌ها خواه یا نا خواه از درون مترو (غلظت بالا) به فضای بیرون از مترو(محیط با غلظت پایین) و با کمک در مترو (پروتئین های کانالی یا ناقل غشا) به بیرون از مترو خارج می‌شوند. 
 

گذرندگی(اسمز) :

به شکل رو به رو خوب دقت کنید.      

در این شکل دو محلول وجود داره که بینشان یک غشا با خاصیت نفوذپذیری انتخابی قرارگرفته که محلول سمت چپِ غشا، آب خالص و محلول سمت راست این غشا آب + نمک (سدیم کلرید) است از این غشا فقط مولکول‌های آب توانایی عبور کردن را دارند پس چون در دو طرف غشاء محلول با غلظت‌های مختلف آب قرار دارد بر اثر این اختلاف غلظت جا به جایی خالص آب اتفاق می افتد و مولکول‌های آب که در سمت چپ غشا تعداد بیشتری دارند به محلول سمت راست غشا حرکت می‌کنند و حجم محلول سمت راست را افزایش می‌دهند. به فرآیندی که اتفاق می افتد انتشار آب از درون غشا، تراوایی نسبی یا اُسمز می‌گویند. 

آکادمی کنکور- جزوه کنکوری زیست دهم- اسمز

دقت کنید که هر چقدر اختلاف پتانسیل آب در دو طرف غشا بیشتر باشد، بنا بر تمایل یک محلول به جذب آب، مولکول ها سریع‌تر جا به جا می‌شود که به آن فشار اسمزی می‌گویند. به عبارتی دیگر فشار لازم برای توقف کامل اسمز، فشار اسمزی محلول نام دارد.

نکته : سلول‌های بدن ما در اثر اسمز از بین نمی روند. چون غلظت مواد مایع بین یاخته‌ای و خون مشابه درون یاخته است پس آب نمی‌تواند بیش از حد وارد سلول شود و سلول نمی‌ترکد.

نکته :  طبق شکل آب از جای با غلظت حل شوند‌ه ی کمتر(فشار اسمزی بالاتر) به جای با غلظت حل شونده‌ی بیشتر(فشار اسمزی پایین‌تر) حرکت می‌کند.

نکته : برای پدیده‌ی اسمز حتما باید دو محلول با غلظت متفاوت و غشای نیمه تراوا وجود داشته باشد که به ماده‌ی حل شونده اجازه‌ی عبور از غشا را ندهد. اگر غلظت ثابت باشد آب خالص دیگه آنچنان جا به جایی نخواهد داشت(جز جنبش جزئی مولکول‌ها). اگر غشا هم نباشه پدیده ي انتشار رخ میده و (به جای آب)ماده حل شونده از جای با غلظت بالا به جای با غلظت پایین جا به جا میشه تا غلظت دو محلول برابر میشه. وقتی غلظت یکی بشه آب  بین دو محلول جا به جایی  انچنانی نخواهد داشت.

 

انتقال فعال : 


فرآیندی است که در آن یاخته مواد را بر خلاف شیب غلظت منتقل می‌کند. در واقع این نوع انتقال مواد هیچ ارتباطی به غلظت مواد ندارد و درون یاخته اگر یک یون یا مولکول خیلی زیاد هم که باشه یاخته بر حسب نیاز موقعیت اون رو وارد خودش میکنه.
در این نوع انتقال حتما باید دو عامل اصلی وجود داشته باشد تا انتقال مواد صورت گیرد.  وجود مولکول‌های پروتئین در غشا  مصرف انرژی

 مولکول‌های پروتئینی که در غشای سلول قرار دارند به عنوان یک کانال که دارای ورودی و خروجی هستند عمل می‌کنند و از خارج یاخته مولکول یا یون را درون جایگاه خود قرار می‌دهند سپس ورودی بسته و خروجی باز می‌شود تا مولکول یا یون وارد سلول شود.
 پروتئین‌های انتقال دهنده‌‌  برای باز و بسته شدن به انتقال مواد نیاز به انرژی دارند که این انرژی از مولکول‌هایی به نام ATP (آدنوزین تری فسفات) کسب می‌کنند.
بهترست کمی بیشتر با مولکول‌های ATP و ساختمانش آشنا شویم:
پس در فرآیند انتقال فعال، انتشار مواد برخلاف شیب غلظت و توسط پروتئین‌های انتقال دهنده غشا و مصرف ATP (تبدیل ATP به ADP) صورت می‌گیرد.
در شکل بالا می‌بینید که انتقال یون‌های سدیم(+Na) و پتاسیم ودر سلول بر اساس انتقال فعال است.یاخته با تبدیل ATP به ADP یون سدیم را خارج و یون پتاسیم را وارد می‌کند.

 

دور خیز به آینده : 


درکتاب‌های زیست دهم و یازدهم در موارد زیر انتقال فعال می‌بینیم : 

جذب برخی از مواد معدنی مثلاً کلسیم و آهن از رودهی باریک(فصل۲)

 جذب برخی از ویتامینهای محلول در آب(فصل۲)

 جذب نمک و یون ها با انتقال فعّال از آبشش های ماهیهای آب شیرین(فصل ۵)

 ترشح پتاسیم و کلر و اوریک اسید به لولههای مالپیگی در حشرات مانند ملخ، مورچه و ... (فصل ۵)

 انتقال یونهای معدنی به درون آوندهای چوبی توسط یاختههای درون پوست و یاختههای زنده درون استوانۀ آوندی ریشه(فصل ۶)

  انتقال قند و مواد آلی از محل منبع، به یاختههای آبکش (بارگیری آبکشی) (فصل ۶)

 باربرداری (باربرداری آبکشی)

 بازگشت یونهای کلسیم به شبکهی آندوپلاسمی در توقف انقباض ماهیچهها(فصل۳ زیست شناسی یازدهم)

 

درون‌بری (اندوسیتوز) و برون‌بری (اگزوسیتوز) :

آکادمی کنکور- زیست دهم-اندوسیتوز

فرآیند انتقال مواد و ذره‌های بزرگ از یاخته است که به ۲ عامل نیاز دارد :


 تشکیل کیسه‌های غشایی  مصرف انرژی


به شکل رو به رو نگاه کنید در این شکل ذره‌های بزرگی که قرار است که از یاخته خارج شوند درون کیسه‌‌ای از جنس غشا احاطه شده‌اند و به غشای سلول نزدیک می‌شوند تا با غشای یاخته‌یکی شوند و مولکول‌های بزرگ به بیرون تخلیه شوند. به این نوع انتقال برون رانی (اگزوسیتوز) می‌گویند که همراه با افزایش مساحت غشا است.
 در شکل پایینی ذره‌های بزرگ مورد نیاز سلول درون فرورفتگی بخشی از غشا قرار می‌گیرد تا دو سر فرورفتگی به هم نزدیک شود و نهایتا به صورت یک غشایی از آن جدا شوند و به درون یاخته وارد شوند به این فرآیند درونبری(اندوسیتوز) می‌گویند که با کاهش مساحت غشا همراه است.

جمع بندی روش‌های عبور مواد از غشاء سلول

 

جمع بندی روشهای

 عبور مواد از عرض غشا

روشهای انتقال مواد که به انرژی و مصرف ATP و انرژی نیاز ندارند

 انتشار ساده، انتشار تسهیل شده و اسمز

روشهای انتقال مواد که به انرژی و مصرف ATP و انرژی نیاز دارند

 انتقال فعال، اندوسیتوز، اگزوسیتوز

روشهای انتقال مواد که به کانال یا ناقل پروتئینی نیاز دارند

انتقال فعال، انتشار تسهیل شده

روشهای انتقال مواد که در جهت شیب غلظت هستند

 انتشار ساده، انتشار تسهیل شده و اسمز

روشهای انتقال مواد که در خلاف جهت شیب غلظت هستند

 انتقال فعال

روشهای انتقال مواد ذرههای بزرگ از یاختهها 

اندوسیتوز، اگزوسیتوز

 

بافت‌های جانوری : 


سلول‌های کم و بیش مشابه کنار یکدیگر جمع می‌شوند و با  هم همکاری  می‌کنند که به مجموع این سلولها بافت‌ می‌گویند.چرا گفتم کمو بیش و نگفتم ۱۰۰ درصد مشابه ؟ چون در بعضی از بافت‌ها سلول‌های متفاوتی در کنار همدیگه‌اند ولی با هم دیگه همکاری دارند و یک بافت محسوب می‌شوند مثل بافت عصبی.
بدن انسان از ۴ نوع بافت اصلی ساخته شده است :
 پوششی  پیوندی  ماهیچه‌ای  عصبی


بافت پوششی :

آکادمی کنکور- زیست دهم - انواع بافت پوششی
 این نوع بافت ۳ ویژگی اصلی دارد :  
 یاخته‌ها بسیار به هم نزدیکند.  فضای بین یاخته‌ای اندک است.  زیر یاخته‌های این بافت بخشی به نام غشای پایه وجود دارد که یاخته‌ها را به هم و این بافت را به لایه‌های زیرین متصل نگه‌ می‌دارد.
بافت پوششی بر اساس عملکرد و مکانی که قرار گرفته است شکل‌های متفاوتی دارد :

 

بافتهای پوششی

سنگفرشی

 سنگفرشی یک لایهای: این نوع بافت پوششی از یک ردیف سلول سنگفرشی به همراه غشای پایه تشکیل شده است و درون هر یاخته هسته به شکل پهن و بیضوی است.                                                                                           

نکته: سطح داخلی دیوارهی مویرگها و لنفها ، سطح درونی حبابکهای ششها، آندوکارد(درون شامه) قلب، بافت پوششی لایهی اپی کارد (برون شامه) و پریکارد(پیراشامه) قلب، لایهی بیرونی کپسول بومن از این بافت است.

نکته : غشای پایه با تمامی سلولها در تماس است.

نکته :  غشای پایه با تمامی سلولها در تماس است.

 سنگفرشی چند لایهای : این نوع بافت پوششی از چند لایه سلول سنگفرشی ـ غشای پایه تشکیل شده است.  

این بافت اصولا در مناطقی که در معرض فرسودگی و سایش قرار دارند یافت میشود پس سطح پوست، دهان، مری، واژن از این نوع بافت است و هستهی سلولهای این بافت هم پهن و بیضوی هستند.

نکته :  برخلاف سنگفرشی تکلایه غشای پایه فقط با سلولهای عمقی تماس است.

مکعبی تک لایهای

 مکعبی تک لایهای :  این نوع بافت پوششی از یک ردیف یاخته مکعبی شکل+ غشای پایه تشکیل شده است که درون یاختهها هسته ها به شکل کروی هستند.                                                                                                                                                                                                                                                   

این نوع باف در پوشش غدهی تیروئید، غدد بزاقی و تخمدانها،گردیزه نقش دارد(نقش پوششی و ترشحی)                              

 

 استوانهای تک لایهای

 

 استوانهای تک لایهای : این نوع بافت پوششی از یک ردیف سلول استوانهای + غشای پایه تشکیل شده است که هسته ها بیضوی و بلند هستند. این نوع بافت در پوشش معده و روده و رحم دیده میشود.

بافت پوششی غدهای

 

بافت پوششی غدهای :  این نوع بافت پوششی غدد برون ریز و غدد درون ریز بدن را میسازند.(با ساختار غدد و هورمونها در سال یازهم آشنا میشوید.)

غدد برون ریز : غدد برون ریز غددی هستند ترشحات خود را به درون مجرایی ریخته و به سطح تخلیه میکنند.

غدد درون ریز : غدد درون ریز غددی هستند که مجرا ندارند و ترشحاتشان را به مایع بین یاختهای میریزند و تا این مواد وارد خون میشوند و از طریق خون به بافت هدف خود برسند.

نکته : سلولهای مجرای بزاقی پوششی مکعبی تک لایه است. 

نکته : با توجه به شکل رو به رو هستهها به قاعدهی سلول رفته اند.

نکته :سلولهای ترشح کنندهی بزاق اندازه ی بزرگتری نسبت به سلولهای مجرای آن دارند.

 


نکته: در بافت سنگ فرشی چند لایه‌ای هر چه که به سمت لایه‌ های زیرین می‌رویم تعداد سلول‌ها بیشتر و اندازه آنها کوچکتر می‌شود.
نکته : سامانه‌ی بافت پوششی در گیاهان معادل پوست در انسان است. (فصل ۶)
نکته : سلول‌های مریستمی در گیاهان همانند بافت پوششی دارای فضای بین سلولی اندک هستند. (فصل 6)


بافت پیوندی : 

آکادمی کنکور - زیست دهم کنکور- بافت پیوندی
 از نظر ساختمانی تشکیل شده از دو گروه رو به روست :   سلول‌ها   ماده‌ی زمینه‌ای و رشته ها.
این نوع بافت به عنوان پشتیبان شناخته‌ شده و یاخته‌ها و بافت‌های مختلف را به هم پیوند می‌دهد.
انواع بافت پیوندی عبارتند از :

 

 الف) بافت پیوندی سست :


  انعطاف پذیری بالا  مقاومت پایین در برابر فشار کشش   دارای ماده‌ی زمینه‌ای شفاف بی‌رنگ و چسبنده و مخلوطی از انواع مولکول‌های درشت مثل گلیکوپروتئین‌ها   معمولاْ وظیفه‌ی پشتیبانی از بافت پوششی را دارند.
نکته : همانطور که در شکل می‌بینید در این نوع بافت پیوندی رشته‌های کلاژن(نوعی پروتئین) + رشته‌های کشسان + یاخته‌ها با اشکال متفاوت در ماده‌ی زمینه‌ای قرار گرفته‌اند.
مثال : در زیر بافت پوششی در لایه‌ی مخاطی لوله‌ی گوارش، در لایه‌ی زیر مخاط و لایه‌ی بیرونی لوله‌ی گوارش و مجاری تنفسی، در بین ماهیچه‌ها و لایه ی ماهیچه‌ای لوله‌ی گوارش بافت پیوندی سست وجود دارد.


ب) بافت پیوندی متراکم :

 

 این نوع بافت پیوندی همان اجزای بافت پیوندی سست را دارند با این تفاوت که رشته‌های کلاژن بیشتری و یاخته‌ها و ماده‌ی زمینه‌ای کمتری دارد پس در نتیجه انعطاف پذیری کمتر و مقاومت بیشتری دارد. این نوع بافت پیوندی به دو دسته‌ی منظم و نامنظم وجود دارد که در شکل زیر نوع منظم نشان داده شده که تاندون‌ها مثالی از این نوع هستند.
مثال : رباط‌ها و زردپی و در قلب اسکلت فیبری، بافت پیوندی رشته‌ای پریکارد و اپی کارد، بافت پیوندی رشته ای بین آندوکارد و میوکارد از نوع بافت پیوندی متراکم هستند.بافت پیوندی رشته‌ای نوعی بافت پیوندی متراکم است.


مقایسه‌ی بافت پیوندی سست و متراکم : 

 

انعطاف پذیری

مقاومت

مقدار رشتههای کلاژن

مقدار مادهی زمینهای

تعداد سلولها

پیوندی سست

زیاد

کم

کم

زیاد

زیاد

پیوندی متراکم

کم

زیاد

زیاد

کم

کم

 

ج) بافت چربی:

 
  نوعی بافت پیوندی که دو نوع دارد:   بافت چربی زرد   بافت چربی قهوه‌ای 
شکل بافت چربی زرد در کتاب وجود دارد این نوع بافت از تعداد زیادی یاخته‌های چربی تشکیل شده است که تعداد زیادی ماده‌ی چربی در خود ذخیره کرده‌اند. این یاخته‌های چند وجهی هستند و ماده‌ی چربی بزرگی هستند که یک لایه‌ی ظریف سیتوپلاسم در اطرافشان به همراه هسته‌های مسطح و خارج مرکزی اند.  ماده‌ی زمینه‌ای در این نوع بافت کم است.
 
این بافت ۳ ویژگی اصلی دارد : 
 عایق حرکتی  ضربه‌گیری  ذخیره‌ی انرژی
نکته: بافت چربی بزرگ‌ترین بافت ذخیره انرژی در بدن است که انرژی را به صورت تری گلیسیرید ذخیره می‌کند.
سایر بافت‌های ذخیره انرژی در بدن بافت عضلانی و اسکلتی و کبد است که انرژی را به صورت گلیکوژن ذخیره می‌کند.
نکته :  سایر بافت‌های پیوندی شامل د) خون  ه)استخوان  چ)غضروف می‌شن که به وقتش توضیح خواهیم داد
آکادمی کنکور- زیست دهم - ساختار کبد و مجرای صفراوی مشترک

تحلیل تصویر کبد، صفرا و لوزالمعده : (تصویر بالا)


اگر به شکل کبد دقت کرده باشید مجراهای مختلف کبد در نهایت به دو مجرای کبدی چپ و مجرای کبدی راست ختم می‌شوند. مجرای کبدی چپ و راست یکی میشن و مجرای کبدی مشترک رو تشکیل میدن.  از طرف دیگه در زیر لب بزرگ کبد(لب راست) کیسه صفرا رو داریم. که مواد ذخیره شده در کیسه صفرا از طریق این مجرا از صفرا خارج شده. در نهایت این مجرا با مجرای مشترک کبدی یکی میشن که بهش میگن مجرای صفراوی مشترک که این مجرا وارد پانکراس(لوزالمعده) میشن. اینو تا ایجا داشته باشین بریم سراغ لوزالمعده!
درون لوزالمعده هم یک مجرایی داریم که ترشحات برون ریز لوزالمعده به این مجرا وارد میشن. مجرای لوزالمعده که به سمت سر لوزالمعده یا بخش ضخیمتر اون به دو شاخه تقسیم میشه یکی ازین شاخه ها با مجرای صفراوی مشترک یکی میشه و در نهایت ترشحات این مجرا(مجرای مشترک صفرا و لوزالمعده) به دوازدهه میریزن.

به این جزوه آموزشی امتیاز دهید:
لطفا برای امتیاز دادن به این مطلب وارد شوید.
تعداد افراد امتیاز دهنده: 2 | امتیاز: 5 از 5