اقتصاد ایران


 پیش نیاز

 متن درس

 خلاصۀ درس

 پرسش

 ایستگاه!

اقتصاد دهم- فقر و توزیع درآمد-پیش نیاز

در این فصل با اقتصاد ایران و فراز و نشیب آن آشنا می‌شویم. اقتصاد ایران در زمان‌های گذشته یعنی زمان باستان اقتصادی توانمند و بزرگ بود، تجارت با روم و چین و جاده ابریشم حکایت از بزرگی اقتصاد ایران دارد.

و در زمان حکومت زندیه و بخش اول حکومت صفویه، وجود باقیمانده‌های مدارس، کاروانسراها و . . . حکایت از بزرگی اقتصاد کشورمان داشته است.

اما از بخش دوم حکومت صفویه و شروع حملات افغان و حتی جهانگشایی نادر و دست‌اندازی آن بر حکومت هند نیز اقتصاد آشفته‌ی ایران را نجات نداد. و این در حالی بود که کشورهای اروپایی در حال تحول به سمت پیشرفت بودند.

در زمان قاجار بی‌کفایتی و عیاشی حاکمان فرصت طلایی ایران را برای جبران عقب‌ماندگی از دست دادند. و کار آن‌ها بیشتر غارت اموال مردم و مستحکم کردن پایه‌های قدرت خود بود. و هزینۀ شکست‌های ننگین و عهدنامه‌های ننگین و قراردادهای استعماری بر وخامت اوضاع می‌افزود.

و از سال 1300 تا 1357 که با آمدن رضاخان و تاسیس سلسلۀ پهلوی همراه بود، اقتصاد از سایر ابعاد دیگر جدا شد و به بیگانگان وابستگی شدیدی پیدا کرد.

و در زمان پیروزی انقلاب نیز قانون اساسی تالیف شد و در فصل چهارم که شامل اصل 43 تا 55 با نام اقتصاد و امور مالی به مسائل اقتصادی کشور پرداخته است.

در ادامه برای آشنایی نام هر دوره و ویژگی اقتصاد آن را آورده‌ایم، که یا اقتصاد در افول بوده و یا شکوفایی داشته است.

دانش‌آموزان عزیزی که برای کنکور آماده می‌شوند، باید این را خوب بدانید که خلاصه‌نویسی برای کنکور امری ضروری و قطعی است، هر چند که ما در پایان هر فصل خلاصه نویسی را انجام داده‌ایم، اما شما بهتر است بیشتر از نکات برجسته‌ای که از ابتدای هر فصل شروع کرده‌ایم، و تا پایان ادامه دارد، استفاده کنید تا بتوانید، از وقت خود نهایت استفاده را ببرید.

خلاصه نویسی تکنیک پیچیده‌ای است و معمولا دانش‌آموزان با آن مشکل دارند اما یادگیری درس و سرمشق قرار دادن خلاصه نویسی جزوه‍ا به شما کمک شایانی می‌نماید.


اقتصاد دهم- فقر و توزیع درآمد-متن درس

اقتصاد ایران چه مسیری را طی کرده است؟

به صورت کلی از تاریخ باستان تا اواسط حکومت صفویه، رونق اقتصادی وجود داشته است. اما در اواخر حکومت صفویه، قاجار، پهلوی، اقتصاد به دلیل بی‌کفایتی حکام از رونق باز ماند و دچار افول شد و در زمان پیروزی انقلاب موجبات بازگشت به سمت پیشرفت آغاز شد.


پیشرفت در اروپا همزمان با . . . در ایران بود و در این زمان اقتصاد در . . . بود و این پیشرفت به علت . . . بود؟

1 . سلسلۀ زندیه و بخش اول حکومت صفویه – رونق اقتصادی – نوسازی صنایع و تولیدات و توسعه فناوری

2 . اواخر حکومت صفویه و نادر – رونق اقتصادی – استعمار و غارت و نوسازی صنایع و تولیدات

3 . سلسلۀ زندیه و بخش اول حکومت صفویه – افول اقتصادی -  نوسازی صنایع و تولیدات و توسعه فناوری

4 . اواخر حکومت صفویه و نادر - افول اقتصادی -  استعمار و غارت و نوسازی صنایع و تولیدات

دولت در مسیر تاریخی اقتصاد ایران

در فصل‌های قبلی اشاره کردیم که کشورها را به توسعه‌یافته و درحال‌توسعه تقسیم می‌کنند. زمانی که کشورهای اروپایی در حال رشد و تحول و رسیدن به توسعه از طریق نوسازی صنایع و تولیدات و استعمار و غارت ثروت ملل دیگر بودند، کشور ما به دلیل شرایط خاص اجتماعی و سیاسی در مسیر نامناسبی قرار گرفت و مدت‌ها از توسعه و تحول باز ماند.   

در ادامه سه دورۀ تاریخی اقتصاد کشورمان که هر دوره شامل چند بخش است، بیان می‌کنیم، و شکوفایی و افول و علت آن را بیان می‌کنیم.

قبل از 1300 ه‍ . ش

شکوفایی - ایران باستان :

اقتصاد ایران به لحاظ وسعت و پهناوری جغرافیایی، برخورداری از منابع طبیعی، جاده ابریشم و تجارت با روم و چین از اهمیت و بزرگی اقتصاد ایران حکایت دارد. و وجود حکومت‌ها و مرزها و سلسله‌ها و لشکرگشی‌ها و پهناوری مرزهای ایران همگی حکایت از توانمندی اقتصاد برای تامین نیازهای آن دارد.

شکوفایی - تمدن اسلامی طی هفت قرن :

دوران شکوفایی اندیشۀ اقتصادی، تامین مالی تولید علم وعمران و آبادانی

سوال : مورخان تاریخ اقتصاد دنیا این دوره زمانی (شکوفایی تمدن اسلامی) را مورد مطالعه قرار می‌دهند، تا بدانند احکام اقتصادی اسلام پایه قواعد اقتصادی چه مناطقی قرار گرفته است؟

پاسخ : آسیای میانه، آسیای غربی و جنوب غربی، شما افریقا و جنوب اروپا که اقتصادهای موفقی هستند، مقررات اسلام پایه و اساس مقررات آن‌ها قرار گرفته است.

  البته توجه داشته باشید که شکوفایی اقتصاد ایران در آن دوران به معنای عادلانه بودن، آن نبود و حکومت‌های محلی آن زمان، گاه در گرفته خراج و تحمیل هزینه‌های خود بر مردم مشکلاتی را به وجود می‌آوردند.

شکوفایی - رونق اقتصادی ایران تا زمان سلسلۀ زند و بخش اول حکومت صفویه :

در این دوران باقیمانده‌ها و آثار تاریخی مانند : عمران بندرها، بازارها، مدارس علمی، کاروانسراها و مساجد باقیمانده، عمران و آبادانی اقتصاد ایران را نشان می‌دهند.

افول - دوران پایانی حکومت صفویه و نادر :

در این دوران که با حمله افغان‌ها و پیدایش نادر همراه بود، حتی دست‌اندازی‌های نادر به هند نیز وضعیت اقتصادی ایران را از آشفتگی نجات نداد، و حاکمان اطلاعی از تحولات جهان نداشتند تا بتوانند متناسب با آن تحولات به رشد و شکوفایی اقتصاد کمک کنند.

در این زمان (اواخر صفویه و نادر ) کشورهای اروپایی در چه وضعیتی به سر می‌بردند؟

این وضعیت با تغییر و تحول سریع در اروپا همراه بود و کشورهای اروپایی با تجهیز ناوگان‌های خود به رقابت نظامی و تجاری با یکدیگر و استعمار پرداختند، و از سوی دیگر به نوسازی صنایع و تولیدات خود کمک کردند، که باعث پیشرفت آن جوامع شد.

افول - دوران قاجار :

در این دوران عیاشی حاکمان باعث شد فرصت طلایی ایران برای جبران عقب‌ماندگی نسبت به اروپا از دست برود.

  چند نمونه از اقدامات اشتباه حاکمان، که باعث عقب‌ماندگی اقتصاد شد، چیست؟

دسترنج مردم را صرف تحکیم پایه‌های قدرت خود، افزودن بر خزانه و تامین هزینه‌های گزاف دربار و سفرهای خارجی می‌شد.

شکست مکرر در جنگ‌ها و پرداخت خسارات، بستن معاهده‌های ننگین، دادن امتیازات تجاری، بی‌توجهی به سرمایه‌های انسانی و اجتماعی و سیاست های رکودی و انقباضی (در نکته ترکیبی توضح داده شده است) در زمان رکود، نبود قانون‌گذاری و تاسیس بانک‌های روسی و انگلیسی صدمات جدی را بر اقتصاد کشور وارد کرد.

چند نمونه از حرکت‌های اصلاحی توسط علما را نام ببرید؟

امیر کبیر، برای نظم مالی و اداری، دارافنون، تاسیس شرکت اسلامیه، تحریم کالاهای خارجی توسط علما، تحریم تنباکو و لغو قرارداد رژی توسط مرحوم میرزای شیرازی، توصیه‌های علما به شاهان و بیانیه‌های حمایت از تولید ملی

متاسفانه در اقتصاد ایران نتیجه لازم را به بار نیاورد.

نکته ترکیبی : بیان کردیم که در زمانی که اقتصاد دچار تورم و رکود باشد دولت از دو طریق می‌تواند، برای مدت کوتاهی آن را کنترل کند. 1 . سیاست‌های پولی 2 . سیاست‌های مالی

در سیاست‌های مالی، و در بودجه، مالیات بخشی از درآمدهای دولت است. در زمان رکود، دولت باید زمینه رونق اقتصادی را فراهم کند، یعنی قدرت خرید را به جامعه تزریق کند، و سیاست انبساطی را در پیش بگیرد، در این راستا بر مخارج خود می‌افزاید، و نرخ مالیات را کاهش می‌دهد و انگیزۀ افراد را برای فعالیت اقتصادی بالا می‌برد.

در بالا دولت بجای سیاست انبساطی (افزایش قدرت خرید جامعه) به اشتباه سیاست انقباضی (کاهش قدرت خرید جامعه) را به کار گرفته و وضعیت را بحرانی‌تر کرده است.

از 1300 تا 1357 ه‍ . ش

 افول   با حکومت رضاخان و تشکیل سلسلۀ پهلوی :

در این دوره اقتصاد ایران از ابعاد هویتی، تاریخی، فرهنگی و اجتماعی خود جدا شد. و اقتصاد بجای تکیه بر پایه‌های بومی و داخلی، به بیرون از مرزها و قدرت‌های بزرگ متکی شد.

  ویژگی‌های اقتصاد زمان قاجار را توضیح دهید؟

مشکلات اقتصاد : اگر چه در این دوران درآمدهای دولت، با فروش نفت افزایش یافت، اما تبدیل شدن ایران به بازار کالاهای خارجی، وابستگی حاکمان به حکومت‌های بیگانه و بی‌توجهی به اقتصاد داخلی بیماری اقتصادی ایران را شدیدتر کرد.

و واگذاری منابع به بیگانگان و اجرای انقلاب سفید آخرین ضربه را بر کشاورزی و اقتصاد روستایی ایران زد و بیماری اقتصاد را شدیدتر ساخت.

توسعه نمایشی : در این دوره دولت به یک کارفرمای بزرگ تبدیل شد، نظام نوینی در مالیات‌گیری و بودجه‌بندی کشور به وجود آمد، و برخی از شاخص‌های اقتصادی و اجتماعی بهبود یافت، بعضی زمینه‌های قانونی مانند : قانون تعاونی‌ها و تجارت و زیر ساخت‌های مواصلاتی مانند خط آهن، پل و راه آهن به اجرا درآمد و با فروش نفت قدرت اقتصادی دولت افزایش یافت و به اجرای بعضی از طرح‌های عمرانی در کشور پرداخته شد و بخشی از درآمدهای نفتی صرف ساخت و ساز شد. و کارخانه‌ها و موسسات بسیاری شکل گرفت و دولت به عنوان یک کارفرمای بزرگ مطرح شد.

بعد از پیروزی انقلاب اسلامی

حرکت به سمت پیشرفت اقتصادی - پیروزی انقلاب و خواسته رهبر و مردم و تالیف

قانون اساسی :

با پیروزی انقلاب و برچیده شدن بساط حاکمان وابسته به بیگانه، و با توکل بر خدا و عزم مردم حرکت به سوی پیشرفت آغاز شد.

بعد از پیروزی انقلاب آنچه مورد نظر امام خمینی و مردم بود در قانون اساسی کشور تجلی یافت و تصویری از خطوط کلی اقتصاد مطلوب ایرانی – اسلامی در آن درج شد.

اقتصاد در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران :

قانون اساسی در هر کشوری چارچوب کلی نظام اقتصادی، اجتماعی و سیاسی هر کشوری را مشخص می‌کند.

قانون اساسی نیز چهارچوب تمام فعالیت‌های اقتصادی را ترسیم کرده و نوع نگاه جامعه به اقتصاد و قوانین حاکم بر آن در قانون اساسی آن کشور جلوه‌گر می‌شود. قانون اساسی در سال 1358 با حمایت مردم به پیروزی رسید و مقدمات تاسیس حکومتی بر پایه آموزه‌های اسلامی فراهم شده بود.

  خواست عمومی مردم در قانون اساسی چه بود؟

 الف – برچیده شدن روابط غلط اقتصادی در دوران رژیم سابق

ب – طراحی نظام اقتصادی اجتماعی بر اساس اصول انسان‌ساز اسلام، که با رعایت هردو خواست مردم در قانون اساسی تدوین شد.

فصول اقتصادی قانون اساسی :

فصل چهارم قانون اساسی، که شامل اصل 43 تا 55 است، با عنوان اقتصاد و امور مالی به مسائل اقتصادی کشور پرداخته است، و چارچوب کلی نظام اقتصادی مطلوب را ترسیم کرده است.

نکته : البته توجه داشته باشید که تمام مسائل اقتصادی به این اصل‌ها که اشاره شد خلاصه نمی‌شود و اصل‌های دیگر نیز به طور مستقیم و غیرمستقیم به مسائل اقتصادی اشاره دارد؛ مانند : تامین اجتماعی در اصل 29 بیان شده است.

نتیجه‌گیری : در زمان ایران باستان، شکوفایی تمدن، به علت منابع طبیعی، جاده ابریشم – شکوفایی تمدن اسلامی و پایه قرار گرفتن قوانین اسلام برای مناطق دیگر - شکوفایی حکومت زندیه و تا اواسط حکومت صفویه، باقیمانده‌های تاریخی مانند : مساجد

افول اقتصاد در نیمۀ دوم حکومت صفوی و نادر به علت افغان‌ها و بی خبری شاهان ایران، و شکوفایی و توسعه در اروپا به علت استعمار و توسعه تولیدی و تجاری – افول اقتصادی در زمان قاجار : معاهده، امتیازات، شکست در جنگ و بی خبری شاهان – افول اقتصادی در زمان رضاخان و تاسیس حکومت پهلوی، به علت وابستگی به بیگانگان و بی‌کفایتی شاهان دنبال کردن - پیشرفت در زمان پیروزی انقلاب و طرح قانون اساسی و مشخص شدن چارچوب نظام اقتصادی در آن.

پاسخ : در اواخر حکومت صفویه به علت حمله افغان‌ها و حتی در زمان نادر به علت بی‌خبری شاهان از وضعیت تحول دنیا و پیشرفت و توسعه نتوانستند به پیشرفت اقتصادی کمک کنند، و اقتصاد روند رو به افولی را داشت، و این همزمان بود، با تغییر و تحول سریع در اروپا که به علت استعمار و غارت ملل آسیایی و توسعه تولیدات و صنایع همراه بود. (گزینه صحیح4)

  اصل پنجاهم و پنجاه و یکم قانون اساسی به ترتیب . . . و . . . و کدام اصل به بهره‌برداری دولت از نیزارها و بیشه‌های طبیعی اشاره دارد؟

1 . حفاظت از محیط زیست و مالکیت شخصی از راه مشروع –  اصل 45

2 . مالکیت شخصی از راه مشروع و حفاظت از محیط زیست – اصل 44

3 . حفاظت از محیط زیست و بودجه – اصل 45

4 . مالکیت شخصی از راه مشروع و بودجه اصل44

اصل 43 تا 55 قانون اساسی (اقتصاد و امور مالی)

مقدمه قانون اساسی : اقتصاد وسیله است نه هدف

در مکاتب مادی اقتصاد هدف است و این باعث تباهی انسانمی‌شود. ولی در اسلام اقتصاد وسیله است و از وسیله انتظاری جز کارایی بهتر برای رسیدن به هدف نمی‌توان داشت. و اصل رفع نیازهای انسان در جریان رشد و تکامل اوست.

اصل 43 :

1. تامین نیازهای اساسی :

مسکن، خوراک، پوشاک، بهداشت، درمان، آموزش و پرورش و امکانات لازم برای تشکیل خانواده برای همه.

2 . اشتغال کامل :

تامین شرایط کار برای همۀ افرادی که قادر به کار هستند ولی لوازم کار ندارند و این کار باید از طریق وام بدون بهره انجام شود، نه به صورت تمرکز ثروت در دست افراد و گروه‌های خاص منتهی شود. ونه دولت را به صورت یک کارفرمای بزرگ درآورد.

  این کار باید با رعایت ضرورت‌های حاکم بر برنامه‌ریزی‌ عمومی اقتصاد کشور در هر یک از مراحل رشد صورت بگیرد.

3 . تنظیم برنامه کار کشور :

باید به گونه‌ه‌ای باشد که افراد فرصت لازم برای خودسازی معنوی و . . . را داشته باشند و افزایش مهارت و ابتکار کنند.

4 . آزادی افراد برای انتخاب شغل و عدم اجبار برای انجام کاری معین

5 . منع اضرار به غیر و انحصار و احتکار و ربا و دیگر معاملات حرام

6 . منع اسراف و تبذیر در همه شئون اقتصای اعم از مصرف، سرمایه‌گذاری، تولید، توزیع و خدمات.

7 . استفاده از علوم و فنون و تربیت افراد ماهر به نسبت احتیاج برای توسعه و پیشرفت اقتصادی کشور.

8 . جلوگیری از سلطۀ اقتصادی بیگانه بر اقتصاد کشور

9 . تاکید بر افزایش تولیدات کشاورزی، دامی و صنعتی که نیازهای عمومی را تامین کند و کشور را به خودکفایی و برساند و از وبستگی برهاند.

اصل 44 :

  طبق اصل 44 قانون اساسی، نظام اقتصادی کشور بر پایۀ چند اصل استوار است؟

سه اصل : دولتی، تعاونی و خصوصی

بخش دولتی :

این بخش شامل کلیۀ صنایع بزرگ، صنایع مادر، بازرگانی خارجی، معادن بزرگ، بانکداری، بیمه، تامین نیرو، شبکه‌های بزرگ آبرسانی، رادیو، تلوزیون، تلگراف، تلفن، هواپیمایی، کشتبرانی، راه و راه‌آهن که به صورت مالکیت عمومی در اختیار دولت است.

بخش خصوصی :

شامل آن قسمت از کشاورزی، دامداری، صنعت، تجارت و خدمات است که مکمل فعالیت‌های دولتی و تعاونی است. فعالیت در این بخش تا جایی که با مقررات کشور و اسلام هماهنگ باشد و موجب رشد و توسعۀ اقتصادی گردد و مایۀ زیان جامعه نشود، مورد حمایت قانون است.

نکته ترکیبی : در فصل دولت و اقتصاد بیان کردیم که طبق اصل 44 دولت 25% از اقتصاد کشور را به بخش تعاونی واگذار کند.

منابع مالی حکومت برای ایفای وظایف :

تمامی دریاچه‌ها، دریاها، معادن، آب‌های عمومی، نیزارها و بیشه‌های طبیعی، اموال مجهول‌المالک و . . . در اختیار حکومت اسلامی است تا بر طبق مصالح عامه نسبت به آن‌ها عمل نماید.

اصل 46 :

هر کس مالک و صاحب کسب و کار خویش است و هیچکس نمی‌تواند، به عنوان مالکیت کسب و کار خود امکان مالکیت از دیگری را سلب کند.

اصل 47 :

مالکیت شخصی از راه مشروع باشد محترم است.

اصل 49 :  

در زمینه با ثروت‌اندوزی از روش‌های غیرقانونی و نامشروع و بازگرداندن ثروت‌های ناشی از اینگونه اعمال، دولت موظف است ثروت‌های ناشی از ربا، رشوه، اختلاس، سرقت، قمار، سو استفاده از موقوفات، سو استفاده از مقاطعه کاری‌ها، دایر کردن اماکن فساد  و سایر موارد غیر مشروع را گرفته و به صاحبان حق رد کند، و در صورت معلوم نبودن او به  بیت‌المال بدهد.

اصل 48 - عدالت منطقه‌ای و استانی :

استفاده از منابع طبیعی و استفاده از درآمدهای ملی در سطح استان و توزیع فعالیت‌های اقتصادی میان استان‌ها و مناطق مختلف کشور نباید تبعیضی در کار باشد به طوری که هر منطقه از کشور مطابق استعداد رشد خودف سرمایه و امکانات لازم را در دست داشته باشد.

اصل 50  : توسعه پایدار و عدالت بین‌نسلی :

نکته ترکیبی :

در فصل اول بیان کردیم که یکی از محدودیت منابع و امکانات به علت استفادۀ نادرست پیشینیان بوده است.

در اغلب کشورهای توسعه‌یافته رشد و توسعه اقتصادی به بهای تخریب شدید محیط زیست بوده است، در حالی که جریان رشد و توسعه باید به گونه‌ای باشد که آسیبی به محیط زیست وارد نشود.

و در جمهوری اسلامی ایران تاکید بر حفظ محیط زیست و سالم نگه داشتن آن برای آینده یک وظیفۀ عمومی است. بنابراین فعالیت‌های اقتصادی که به آلودگی محیط زیست و تخریب آن بینجامد ممنوع است.

اصل 51 تا 55 :  مالیه (بودجه) دولت :

پنج اصل که مربوط به مباحث مالی دولت است : دریافت و درآمدهای دولت، بحث بودجه، نهادهای تصویب کننده و ناظر بر اجرای آن تاکید دارد.

  دولتی شدن اقتصاد ایران به چه دلیلی و در چه زمانی تشدید یافت؟

در پایان حکومت پهلوی و با افزایش درآمدهای نفتی شکل گرفت.

  در سال‌های اول بعد از پیروزی انقلاب نقش و حضور دولت به دو دلیل عرصۀ اقتصاد افزایش یافت؟ توضیح دهید؟

1 . به دنبال اعلام ملی شدن صنعت نفت، تعداد قابل توجهی از کارخانه‌ها و موسسات تولیدی و تجاری به دولت سپرده شد. و خود این نیز به دو دلیل بود، زیرا این موسسات به وابستگان دربار تعلق داشت و آن‌ها با غارت ثروت مردم مالکیت این موسسات را برعهده گرفته بودند و در پایان حکومت پهلوی با استقراض از بانک‌ها بسیاری از ذخایر کشور را به خارج منتقل کردند و خود گریختند و کارخانه‌های آنان به تملک بانک‌ها و دولت درآمد.

2 . در زمان جنگ سهم تمامی دولت‌ها در اقتصاد افزایش می‌یابد و همراه با شروع جنگ تحمیلی که با حمایت‌های قدرت‌های بزرگ جهان شکل می‌گرفت، دولت به ناخواسته به یک کارفرمای بزرگ در عرصه اقتصاد تبدیل شد.

پاسخ : توصیۀ ما به دانش‌آموزان عزیز این است که برای راحت‌تر شدن کارتان در هر اصلی یک مورد کلیدی را که برای شما به صورت برجسته مشخص کرده‌ایم، را به خاطر بسپارید تا تست‌ها را، راحت پاسخ دهید.

 اصل 50 به حفاظت از محیط زیست، اشاره دارد و اصل 51 به بهره برداری از سایر منابع طبیعی مانند : آب‌های عمومی، دریاها، کوه‌ها‌، اموال‌مجهول‌المالک و بهره‌برداری از بیشه‌ها و نیزارهای طبیعی اشاره دارد. و اصل 45 در مورد بودجه و مالیه دولت و تصویب و نظارت بر آن اشاره دارد. (گزینه صحیح3)


اقتصاد دهم- فقر و توزیع درآمد-خلاصه درس

شکوفایی اقتصادی :

باستان : وضعیت جغرافیایی، جاده ابریشم، تجارت با چین و روم.

7 قرن دوران شکوفایی تمدن اسلامی : پایه قرار دادن، مقررات اسلام برای مناطقی مانند : آسیای غربی، جنوب‌غربی – شمال افریقا، جنوب اروپا

سلسلۀ زند تا اواسط حکومت صفویه : دوران نخست سلسلۀ صفویه یکپارچگی سیاسی و اقتصادی، و در هر دو دوره زیربناها و عمران بندرها، بازارها و مدارس و باقیمانه مساجد.

افول اقتصادی :

دوران پایانی حکومت صفویه و نادر : حمله افغان و بی‌خبری شاهان از وضعیت جهان و وظایف خود

شکوفایی اقتصاد اروپا : این وضعیت اروپا با استعمار و غارت ملل دیگر و نوسازی صنایع و تولیدات توانستند پیشرفت کنند.

قاجار : بی‌کفایتی و عیاشی حکام، تلاش آن‌ها فقط صرف تحکیم پایه‌های قدرت خود شد و عمده مشکلات این زمان : هزینه شکست در جنگ، عهدنامه ننگین، دادن امتیازات به بیگانگان، سیاست رکودی و انقباضی، تاسیس بانک‌های روسی و انگلیسی. و بی‌نتیجه بودن حرکت‌های امیرکبیر و میرزای شیرازی.

تشدید افول اقتصادی :

رضاخان و تاسیس حکومت پهلوی : جدا شدن اقتصاد از ابعاد دیگر، انقلبا سفید و ضربه بر کشاورزی، بالارفتن درآمد نفت، تبدیل شدن ایران به بازار کشورهای خارجی، نوسازی و عمران ظاهری، تبدیل شدن دولت به کارفرمای بزرگ.

حرکت به سمت پیشرفت :

پیروزی انقلاب : برچیدن شدن رژیم وابسته قبلی، تالیف قانون اساسی و مشخص کردن چارچوب نظام اقتصادی کشور – اصل 43 تا 55   

و اصل‌های فرعی اصل 29 تامین اجتماعی.

قانون اساسی اصل 43 تا 55 مربوط به مسائل اقتصادی :

مقدمه : اقتصاد وسیله است، نه هدف.

اصل 43 : اقتصاد مردمی  رد سلطۀ بیگانه : اشتغال، تامین نیاز اساسی، تنظین برنامه کار

اصل 44 : محدوده فعالیت بخش اقتصادی : دولتی : صنایع مادر – خصوصی تجارت و کشاورزی که مکمل دولتی است. تعاونی

اصل 45 : منابع مالی برای ایفای وظایف دولت : جنگل، کوه و اموال مجهول‌المالک.

اصل 46 : مالک کار خویش – اصل 47 : مالکیت شخصی از راه مشروع – اصل 49 بازگرداندن ثروت‌های غیر مشروع مانند : ربا و اختلاس

اصل 48 : عدالت منطقه‌ای و استانی

اصل 50 : حفاظت از محیط زیست و توسعه پایدار

اصل 51 تا 55 : بودجه و مالیه و نظارت بر اجرا و سایر کارهای آن.

دولتی شدن اقتصاد ایران :

 در پایان حکومت پهلوی و با افزایش درآمد نفتی – ملی شدن نفت اداره تعدادی از کارخانه‌ها به دولت ( این‌ها متعلق به وابستگان دربار و با استقراض و کارخانه‌ها ورشکسته به تملک دولت و بانک درآمدند. – سهم دولت در زمان جنگ تحمیلی افزایش یافت.

 


 

اقتصاد دهم- فقر و توزیع درآمد-پرسش

1

اقتصاد ایران در دوران صفویه چه ویژگی‌هایی داشت؟

تا اواسط حکومت صفویه اقتصاد ایران در رشد و شکوفایی بوده است و وجود باقی‌مانده‌های مدارس، مساجد و . . . نشان از آن دارد، ولی در اواخر حکومت صفویه حمله افغان‌ها، اقتصاد ایران تضعیف و از کانون تحولات دور ماند.

2

چه عواملی موجب تضعیف اقتصاد ایران در دورن قاجار شد؟

بی‌کفایتی و عیاشی حکام، هزینه‌های شکست در جنگ، بستن عهدنامه‌های ننگین، دادن امتیازات اقتصادی به بیگانگان، بی‌توجهی به سرمایه انسانی و مالی، سیاست‌های رکودی و انقباضی، تاسیس بانک‌های روسی و بی‌توجهی شاهان به توصیه‌های علما.

3

آسیب‌های برجای مانده بر پیکرۀ اقتصاد ایران از دورۀ پهلوی را نام ببرید؟

دور شدن اقتصاد از ابعاد معنوی، سیاسی و اجتماعی، بجای تکیه بر نیروهای بومی و داخلی، تعدی حکومت بر موقوفات و مالکیت‌های خصوصی و عمومی، واگذاری منابع نفتی به بیگانگان، برنامه موسوم به انقلاب سفیدف که آخرین ضربه را بر بدنۀ کشاورزی وارد آورد.

4

ویژگی‌های اساسی نظام اقتصادی کشور را از دیدگاه قانون اساسی فهرست کنید؟

اصل 43 اقتصاد مردمی و رد سلطۀ بیگانه – اصل 44 محدودۀ فعالیت بخش‌های اقتصادی – اصل 45 منابع مالی حکومت برای ایفای وظایف – اصول 46، 47 و 49 حقوق اقتصادی شهروندان – اصل 48 عدالت منطقه‌ای و استانی – اصل 50 توسعۀ پایدار و عدالت بین‌نسلی – 51 تا 55 مالیه دولت

5

در اصل 43 قانون اساسی برای رسیدن به استقلال اقتصادی بر چه نکاتی محوری تاکید شده است؟

تامین نیازهای اساسی، تامین شرایط کار برای همه، تنظیم ساعت کار، آزادی انتخاب شغل، منع اضرار، منع اصراف، تربیت افراد ماهر، جلوگیری از سلطۀ اقتصادی، تاکید بر افزایش تولیدات و رسیدن به خودکفایی.

6

قانون اساسی، مشروع بودن مالکیت را چگونه مورد توجه قرار می‌دهد؟

در اصل 46 هر کس مالک کسب و کار مشروع خویش است. اصل 47 مالکیت شخصی از راه مشروع باشد، محترم است. اصل 47 بازگرداندن ثروت‌های غیر مشروع مانند : ربا و اختلاس.

7

قانون اساسی برای رفع تبعیض بین مناطق کشور، دولت را به چه کارهایی مکلف کرده است؟

در بهره برداری از منابع طبیعی و استفاده از درآمدهای ملی سطح استان ها و توزیع فعالیت های اقتصادی میان استان ها ومناطق مختلف کشور، باید تبعیض در کار نباشد به طوری که هر منطقه فراخور نیازها و استعداد رشد خود، سرمایه و امکانات لازم را در دسترس داشته باشد.

8

در قانون اساسی برای حفظ محیط زیست و توسعه پایدار چه تدبیری اندیشیده شده است؟

حفاظت از محیط زیست که نسل‌های امروز و نسل‌های آینده در آن حیات اجتماعی رو به رشدی را داشته باشند، ضروری است. و فعالیت‌هایی که به بهای تخریب محیط زیست انجام می‌شود، ممنوع است.

 
اقتصاد دهم- فقر و توزیع درآمد-تستـکنکور

1

درکدام دوره ایران فرصت طلایی خود را برای جبران عقب‌ماندگی نسبت به اروپا از دست داد؟

1 . دوران پهلوی

2 . اواسط حکومت صفویه

3 . دوران قاجار

4 . حکومت زندیه

2

روند تشدید افول حکومت ایران در چه برهه‌ای از زمان شروع شد؟

1 . اواخر حکومت صفویه و حمله افغان‌ها

2 . در دوران قاجار و دادن امتیازات

3 . زمان پهلوی و تکیۀ اقتصاد بر بیگانگان

4 . شروع جنگ تحمیلی و محاصرۀ نظامی و اقتصادی

3

اصل . . . قانون اساسی به طور غیرمستقیم به . . . اشاره دارد؟

1 . اصل 29 – تامین اجتماعی

2 . اصل 29 – تامین اقتصادی

3 . اصل 28 – تامین اجتماعی

4 . اصل 28 – تامین اقتصادی

4

تمامی گزینه‌ها بجز . . . به اصل 43 قانون اساسی اشاره دارد؟

1 . تامین نیازهای اساسی مانند : خوراک

2 . تامین شرایط کار برای همه

3 . تاکید بر افزایش تولیدات کشاورزی

4 . منابع مالی حکومت برای ایفای وظایف مانند : جنگل‌ها

5

آزمایشی سنجش 94 : کدام فصل قانون اساسی و با چه عنوانی به مسائل اقتصادی کشور پرداخته و چارچوب کلی نظام اقتصادی مطلوب خود را ترسیم کرده است؟

1 . چهارم - اقتصاد و امور مالی

2 .  سوم – اقتصاد و امور مالی

3 . چهارم – اقتصاد اسلامی

4 . سوم – اقتصاد اسلامی

پاسخ تشریحی

1

در زمان قاجار بی‌کفایتی و عیاشی حکام به اوج خود رسید و ایران فرصت طلایی خود را برای جبران عقب‌ماندگی خود نسبت به اروپا از دست داد. و تلاش حاکمان صرف تحکیم پایه‌های قدرت خود و غارت دسترنج مردم و هزینه کردن آن برای دربار و دادن امتیازات به بیگانگان بود و تامین هزینه‌های گزاف دربار شد. (گزینه صحیح 3)

2

روند افول اقتصاد ایران با حکومت رضاخان و تشکیل سلسلۀ پهلوی تشدید شد و تا زمان انقلاب ادامه داشت. مهمترین ویژگی اقتصاد در این دوره جدا شدن آن از ابعاد فرهنگی، سیاسی و اجتماعی و اتکا بر بیگانگان بود. (گزینه صحیح3)

3

غیر از اصل 43 تا 55 قانون اساسی در اصل‌های دیگر نیز به طور مستقیم و غیرمستقیم به مسائل اقتصادی پرداخته است. مانند اصل 29 که به تامین اجتماعی اشاره دارد. (گزینه صحیح1)

4

در اصل 43 ( اقتصاد مردمی و رد سلطۀ بیگانه)، قانون اساسی به نکاتی مانند : آزادی برای انتخاب شغل، منع اضرار، منع اسراف، استفاده از علوم و فنون برای تربیت افراد ماهر، رد سلطۀ اقتصادی بیگانگان، تاکید بر تولیداتی مانند : کشاورزی، برای رسیدن به خودکفایی، و اصل 45  منابع مالی حکومت برای ایفای وظایف که  شامل : بهره‌برداری از دریاها، جنگل‌ها، آب‌های عمومی و . . . می‌شود. (گزینه صحیح4)

5

فصل چهارم قانون اساسی که شامل اصل 43 تا 55 می‌شود با عنوان اقتصاد و امور مالی به مسائل اقتصادی کشور پرداخته و چارچوب کلی نظام اقتصادی کشور را ترسیم کرده است. ( گزینه صحیح1)

مولف : مجید حیدری




 

به این جزوه آموزشی امتیاز دهید:
لطفا برای امتیاز دادن به این مطلب وارد شوید.
تعداد افراد امتیاز دهنده: 1 | امتیاز: 5 از 5