رشد  توسعه پیشرفت


اقتصاد دهم-رشد  توسعه پیشرفت

 پیش نیاز

 متن درس

 خلاصۀ درس

پرسش

ایستگاه!

 

اقتصاد دهم- پیش نیاز

مطمئنا شما بارها واژه های رشد، توسعه یافته و پیشرفته را شنیده‌اید که در مورد کشورهای مختلف به کار می رود و از طریق آن کشورها از لحاظ سطح زندگی با هم مقایسه و میزان پیشرفت آن ها طی زمان های مختلف با همدیگر مقایسه می شود.

در ضمن همانطور که در حسابداری ملی اشاره شد باید تمامی شاخص ها را برحسب قیمت های واقعی محاسبه کرد، تا  افزایش تولید به علت، میزان افزایش تولید واقعی باشد، نه به علت تورم، این افزایش تولید رشد نام دارد.

در مورد توسعه نیز، علاوه بر اینکه رشد را در بر می گیرد، شاخص های دیگر مثل توسعه انسانی (امید به زندگی، میزان باسوادی و نرخ مرگ و میر) دربر دارد.

همانطور که گفتیم ما باید از شاخص های نسبی را برای جلوگیری از اشتباه استفاده کنیم؛ مثال : برای مقایسۀ دو کشور تولید(درآمد) ملی را بر جمعیت آن کشور تقسیم می کنیم و شاخص نسبی سرانه به دست می آید، که در این فصل بسیار کاربرد دارد.


 

اقتصاد دهم-رشد  توسعه پیشرفت-متن درس

 

چگونه می توان نرخ رشد و توسعه یافتگی هر کشور را اندازه گیری کرد؟

ابتدا به این نکته توجه داشته باشید همانطور که در حسابداری ملی اشاره کردیم، برای تعیین میزان رشد در هر جامعه ابتدا باید تمام تولیدات را برحسب واحد پول ملی سنجید، همچنین باید بجای استفاده از قیمت های(متغیرهای) اسمی از قیمت ها (متغیرهای) واقعی استفاده نمود، زیرا ممکن است افزایش تولید به علت تورم باشد. شاخص ها را بر این اساس محاسبه کرد.

1 . نرخ رشد : رشد را می توان بصورت یک شاخص نشان داد، و هرگاه میزان تولید در جامعه بالا رفت، در آن صورت شاخص نیز افزایش پیدا می کند؛ مانند : تولید ناخالص ملی و داخلی و یا تولید ملی را بر جمعیت کشور تقسیم و شاخص درآمد سرانه به وجود آید، که مناسب ترین شاخص در این زمینه برای مقایسۀ میزان رشد کشورهای مختلف است، و اگر در هر کدام از این شاخص ها ی واقعی(بدون تورم) افزایش قیمت داشتیم، رشد صورت گرفته است.  رشد فرایندی کوتاه مدت است، و در کوتاه مدت می توان آن را دید.

2 . توسعه : برای نشان دادن توسعه علاو براستفاده از شاخص های سنجش رشد مانند : درآمد سرانه، از شاخص های توسعۀ انسانی مانند :  (میزان باسوادی و امید به زندگی) نیز استفاده می شود. توسعه فرایندی بلند مدت است. و مفهومی کمی و کیفی است.


  کشوری به دنبال رشد اقتصادی است، این کشور کدام گزینه را باید ملاک خود بداند، و رشد اقتصادی چگونه فرایندی است؟اقتصاد دهم-رشد  توسعه پیشرفت

1 . افزایش عوامل تولید – فرایندی بلند مدت

2 . افزایش تولیدات – فرایندی کوتاه مدت

3 . افزایش عوامل تولید – فرایندی کوتاه مدت

4 . افزایش تولیدات – فرایندی بلند مدت

 

رشد

رشد چیست؟

جامعه‌ای که بتواند تولیدات خود را افزایش دهد،  مثال :  سرمایه گذاری بیشتری برای افزایش تولید خود انجام دهد، و یا با استفاده از روش ها و فناوری بهتر ظرفیت تولیدی خود را افزایش دهد و کالاها و خدمات بیشتری تولید کند، در آن جامعه رشد صورت گرفته است.

این افزایش تولید می تواند ناشی از برخورداری بیشتر از عوامل تولید، تاسیس کارخانه ها گسترش مراکز تولیدی، افزایش سطح زیر کشت در کشاورزی و ... باشد.

رشد فرایندی کمی است و صرفا به معنای افزایش تولید است. و فرایندی کوتاه مدت است.

همانطور که اشاره کردیم رشد همان افزایش تولید است. و در حسابداری ملی یاد گرفتیم که برای محاسبۀ پیشرفت جوامع می توان شاخص تولید ملی واقعی (یعنی ارزش پولی خدمات و کالاهای تولید شده توسط یک جامعه در طول یک سال بدون تورم) را در نظر گرفت، و با تقسیم آن بر جمعیت جامعه شاخص نسبی درآمد سرانه ساخته می شود. هر دو شاخص درآمد ملی و درآمد سرانه میزان افزایش تولید را نشان می دهند.

البته در نظر داشته باشید برای مقایسۀ رشد کشورهای مختلف با جمعیت‌های مختلف درآمد سرانه را باید براساس پول یکسانی بسنجیم و تمامی کشورها با دلار آمریکا باهم سنجیده می شوند.

یعنی درآمد سرانه ابتدا براساس پول داخلی سنجیده می شود و سپس آن را براساس قدرت خرید دلار آمریکا محاسبه می کنیم. وبه این طریق امکان مقایسۀ جوامع مختلف از نظر سطح رفاه ممکن می شود.

در کشورها ی مختلف دلار قدرت خرید(ارزش)  متفاوتی دارد. وتعیین قیمت دلار در هر کشور به سیاست های آن کشور بستگی دارد؛

  در کشور ایران دلار را ارزان می کنند، اما در کشور دیگری مانند چین دلار را برای افزایش صادرات گران می کنند و پول ملی خود را ضعیف می کنند، بنابراین قیمت دلار در کشورهای مختلف متفاوت است. برای حل این مشکل از دلار دیگری به نام دلار رفاهی یا برابری قدرت استفاده می شود، به این شکل که یک سبد کالایی یکسان سالیانه در کشور ایران قیمت گذاری می شود، و هم زمان همان سبد کالایی در کشور آمریکا قیمت گذاری می شود. با تقسیم قیمت این سبد کالایی بر سبد کالایی آمریکا قدرت خرید دلار در ایران نشان داده می شود.

پاسخ : اگر کشوری به دنبال رشد اقتصادی است باید تولیدات خود را افزایش دهد. و مفهوم رشد در کوتاه مدت قابل رویت است. (گزینه صحیح2)


  کشوری به دنبال رشد و توسعه است، این کشور به ترتیب باید کدام گزینه ها را ملاک قرار دهد، و شاخص درآمد سرانه در مورد کدام کشور صدق می کند؟اقتصاد دهم-رشد  توسعه پیشرفت

1 . افزایش تولید – بهبود شاخص توسعه انسانی – موزامبیک

2 . بهبود شاخص های توسعه – افزایش تولید – قطر

3 . افزایش درآمد سرانه – افزایش تولید – موزامبیک

4 . افزایش تولید – افزایش درآمد سرانه - قطر

توسعه

منظور از توسعه چیست؟

اگر تولید افزایش پیدا کند یعنی شاخص های تولید ملی، داخلی و درآمد سرانه افزایش تولید واقعی را نشان دهند، فقط می گوییم که رشد صورت گرفته است. حال اگر در کنار افزایش تولید، شاخص های انسانی(HDI) مانند امید به زندگی، میزان باسوادی، دسترسی به آب آشامیدنی و بهداشت که شاخص های کیفی هستند در جامعه افزایش یابد، در این صورت گفته می شود که در این جامعه توسعه صورت گرفته است.

  در جامعه‌ای افزایش تولید صورت گرفته است، آیا می توان این را به عنوان توسعه آن جامعه در نظر گرفت؟

خیر – رشد صرفا افزایش تولید را شامل می شود اما، برای توسعه علاوه بر در نظر گرفتن درآمد سرانه (افزایش تولید)، باید شاخص دیگری به نام شاخص توسعه انسانی را در نظر گرفت که ترکیبی از تولید ناخالص ملی، میزان باسوادی و امید به زندگی است، که با افزایش این شاخص می توان گفت که در آن کشور رشد صورت گرفته است.

نتیجه : افزایش تولید ( فرایند کمی مثل : درآمد سرانه) + بهبود شاخص توسعه انسانی( امید به زندگی) = توسعه

شاخص های توسعه انسانی در بعضی از کشورها مطابق با درآمد سرانه( افزایش تولید) است؛ یعنی با افزایش تولید شاخص های توسعه انسانی مانند امیدبه زندگی، میزان باسوادی و ... با آن ها مطابقت دارد.

ما سه مثال می زنیم و در آن وضعیت کشورهای مختلف و اثر درآمد سرانه را بر توسعه در نظر می گیریم.

  مطابقت درآمد سرانه با شاخص های توسعه انسانی

شاخص ها

کشورها

نرخ مرگ و میر نوزادان در هر هزار تولد

امید به زندگی سال

نرخ باسوادی بزرگسالان به درصد

تولید ناخالص داخلی سرانه به دلار در 2011

نروژ-  رتبه اول

3/2

6/81

حدود100

62448

موزامبیک – رتبه 180

5/61

1/55

6/50

1070

ایران – رتبه 69

4/14

4/75

3/84

15090

عدم مطابقت درآمد سرانه با  شاخص های توسعه انسانی

 

چین

نرخ مرگ و میر در هر هزار نوزاد

امید به زندگی

نرخ باسوادی

تولید ناخالص ملی سرانه

10%9

75

95%1

11525 در سال

همچنین کشوری مانند قطر با داشتن درآمد سرانه بالا از لحاظ رتبه در توسعه انسانی و  رتبه بالایی را ندارد.

قطر

جمعیت

تولید ناخالص داخلی سرانه

رتبه در شاخص توسعه انسانی

910000

127562

32

از این سه مثال نتیجه می گیریم که افزایش درآمد سرانه گرچه باعث افزایش شاخص های توسعه انسانی می شوند، همچنین با قدری مساحمه می توانیم درآمد سرانه را به عنوان معیاری برای سنجش توسعه نیز استفاده کرد. اما در مورد تمام کشورها یکنواخت عمل نمی کنند و کشورها می توانند، که در این راستا اقدامات لازم را مانند چین انجام دهند.

پاسخ : کشوری که به دنبال رشد است باید تولید خود را افزایش دهد، اما کشور دیگر علاوه بر افزایش تولید باید شاخص های توسعه انسانی را افزایش دهد. و پائین بودن شاخص درآمد سرانه درمورد کشور موزامبیک صدق می کند، اما قطر با بالا بودن درآمد سرانه از لحاظ توسعه انسانی در سطح پائینی قرار دارد، پس صدق نمی کند. (گزینه صحیح1)


در بین گزینه های زیر  کدام، به ترتیب تکامل یافته است؟اقتصاد دهم-رشد  توسعه پیشرفت

1 . توسعه - رشد - پیشرفت

2 . رشد - پیشرفت - توسعه

3 . رشد - توسعه - پیشرفت

4 . توسعه - پیشرفت - رشد

فاصله توسعه نیافتگی - پیشرفت

در دنیای امروز یکی از معیار ها برای طبقه‌بندی کشورها توسعه است، حدود یک پنجم جمعیت 5/7 میلیارد نفری کرۀ زمین در کشورهای توسعه یافته و چهار پنجم در کشورهای درحال توسعه و توسعه نیافته زندگی می کنند.

با نگاهی به شاخص درآمد سرانه شکاف بین کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه مشخص می شود.

مثال1 : درآمد سرانۀ سالانه در بیش از 50 کشور در حال توسعۀ فقیر از 1600دلار کمتر است درحالی که هیچ یک از 20 کشور توسعه یافتۀ دنیا درآمد سرانۀ سالانۀ کمتر از 40000 دلار در سال ندارند، برای مثال در سال 2015 تولید ناخالص داخلی سرانه در کشور سوئیس بیش از 80675 دلار و در سودان حدود 221 دلار بوده است.

این تفاوت و شکاف عمیق بین کشورهای در حال توسعه و توسعه یافته به هیچ وجه به سطح درآمد سرانه محدود نمی شود و تقریباً در تمامی شاخص های توسعه )البته با درجات متفاوت( وجود دارد.

  در این مثال می بینید که درآمد سرانه بسیار تاثیر گذار بر شاخص های توسعه انسانی است.

گروه کشورها

متوسط درصد نرخ باسوادی بزرگسالان

متوسط نرخ مرگ و میر نوزادان در هر 1000نفر

متوسط امید به زندگی در آغاز تولد

43 کشور با توسعۀ انسانی ضعیف

1/57 %

4/89

5/60 سال

49 کشور با توسعۀ انسانی زیاد

نزدیک به 100%

6

5/80 سال

پیشرفت

  علت استفادۀ اندیشمندان از واژۀ توسعه چیست؟

برخی از کشورها و سازمان های بین المللی شاخص های توسعه را بر دیگر کشورها تحمیل می کنند، به طوری که گاهی از توسعه یافتگی به عنوان غربی شدن استفا ه می کنند، و توجهی به کشورهای دیگر از لحاظ تفاوت در تاریخ، دین و در یک کلام فرهنگ ندارند به همین دلیل این مسائل موجب شده که بسیاری از کشورها از جمله کشور ما بجای واژۀ توسعه از پیشرفت استفاده کنند.

در این شاخص ها پیشرفت الگوهای واحدی برای همۀ کشورها ترسیم نمی شود و کشورها موقعیت های گوناگون مثل وضعیت تاریخی، جغرافیایی، سیاسی، طبیعی، انسانی، دینی و در نهایت زمانی و مکانی، شاخص های پیشرفت را تعیین می کنند. بنابراین امکان تنوع در الگوها و قبل از آن شاخصها را پیدا می کند.

اقتصاددانان برای مقایسه بهتر کشورها و روند تغییرات آنها علاوه بر شاخص های توسعه به شاخص های دیگر نیز توجه دارند؛ به عبارت دیگر گاهی شاخص های رشد و توسعه به اندازه کافی وضعیت هر کشور را معرفی نمی کند؛ به طور مثال مواردی چون تغذیه، مسکن، بهبود فضای کسب و کار، وضعیت فساد و مبارزه با آن، استفاده از علم و فناوری، ابعاد زیست محیطی و آلایندگی ها، دسترسی به ارتباطات و فناوری اطلاعات، بزهکاری، مالکیت و در شاخص توسعه انسانی مورد توجه نیست. بنابراین متخصصان همیشه به دنبال شاخصهای اندازه گیری بهتری هستند؛. رقابت پذیری که 110 عامل را در 12 محور مورد اندازه گیری قرار می دهد یا شاخص پیشرفت.

در کشور ما در دهۀ چهارم که به دهۀ عدالت و پیشرفت موسوم شد در بحث الگوی اسلامی – ایرانی پیشرفت بجای واژۀ توسعه به کار رفت و مورد قبول نخبگان شد.

پاسخ : یک کشور ابتدا رشد می کند و اگر بتواند در کنار شاخص های رشد، شاخص های توسعه انسانی رابهبود ببخشد، توسعه صورت گرفته است و اگر برای تمام کشورها الگوهای یکسانی برای توسعه ترسیم نشود و به تفاوت های فرهنگی  و تاریخی آن ها توجه شود، پیشرفت صورت گرفته است.(گزینه صحیح3)

اقتصاد دهم-رشد  توسعه پیشرفت-خلاصه درس

رشد : صرفا به معنای افزایش تولید است. کمی و کوتاه مدت. و با محاسبه ارزش پولی تمام کالاها و خدمات توسط یک کشور بر  جمعیت آن درآمد سرانه به وجود می آید.

توسعه : علاوه بر رشد (افزایش تولید)  شاخص های توسعه انسانی را شامل می شود. کمی و کیفی و بلندمدت

اگر در کشوری درآمد سرانه(تولید) بالا باشد، بسیاری از شاخص های توسعه بالا می رود همانطور که اشاره شد، این وضعیت درمورد کشوری مثل موزامبیک و نروژ صادق است.

اما در مورد کشورهایی مانند چین و قطر خلاف این را ثابت کرده است.

نتیجه : اگر چه شاخص نسبی درآمد سرانه در وضعیت توسعه کشورها بسیار موثر است، مانند موزامبیک و نروژ اما این به معنای این نیست که در تمام کشورها به یک اندازه صدق می کند مانند چین و قطر.

پیشرفت : کشوره و سازمان های غربی توسعه را در غربی شدن جوامع دیگر می دانند. و به تفاوت‌های تاریخی و فرهنگی توجهی ندارند. برخی از اندیشمندان اسلامی با در نظر گرفتن تفاوت های تاریخی و فرهنگی بجای توسعه از پیشرفت استفاده می‌کنند.

اقتصاد دهم-رشد  توسعه پیشرفت-پرسش-پاسخ
 

1

چرا مطالعۀ مبحث رشد و توسعۀ اقتصادی دارای اهمیت بسیار است؟

زیرا این دو واژه تعیین کنندۀ بسیاری از ابعاد اقتصادی، اجتماعی و رفاهی در هر کشور هستند.

مثال : هرگاه رشد صورت بگیرد، افزایش تولید صورت گرفته و درآمد جامعه افزایش پیدا کرده و شاخص درآمد سرانه بالا می آید و چون تولید بیشتری داشته ایم مسلما مصرف بیشتر ینیز در کشور صورت گرفته و این نشان دهندۀ رفاه بیشتر است. و نرخ بیکاری نیز با افزایش تولید و پیدایش فرصت‌های شغلی جدید افزایش پیدا می کند.

2

تولید یک کارخانۀ خودروسازی درسال 1386 ، هشتاد هزار و در سال 1387 ، نود هزار دستگاه از همان نوع بوده است. به نظر شما ، این کارخانه با رشد روبه رو بوده است یا توسعه؟ چرا؟

چون که در صورت سوال گفته شده است که از همان نوع این فقط رشد است. زیرا فقط میزان تولید افزایش یافته است، اما اگر می گفت که خودروها از لحاظ کیفیت تغییر پیدا کرده اند می شد توسعه چون رشد کمی است اما توسعه کمی و کیفی است.

3

برای اندازه گیری میزان توسعه انسانی از چه معیارهایی استفاده می کنند؟

معمولا از سه شاخص : 1 . امید به زندگی، نرخ مرگ و میر نوزادان و امید به زندگی بزرگسالان استفاده می کنند.

4

چرا به طور قطع نمی توان از معیار درآمد سرانه برای اندازه گیری توسعه استفاده کرد؟

1 . چون توسعه علاوه بر شامل شدن درآمد سرانه دارای شاخص های انسانی است.

2 . کشوری مانند چین با درآمد سرانه نسبتا پائین توانسته است، پیش بینی و اجرای برنامه های بلند مدت در وضعیت شاخص های انسانی خود را بهبود بخشد.

 

5

چرا بهتر است به جای توسعه از واژه پیشرفت استفاده کنیم؟

برخی کشورها و سازمان های بین المللی از معیارها و شاخص های توسعه برای تحمیل الگوهای غربی سوء استفاده می کنند به طوری که گاهی توسعه یافتگی معادل غربی شدن تلقی شده است.

سوی دیگر الگوهای توسعه به طور معمول به تفاوت های بومی و محلی کشورها و همچنین به تاریخ، فرهنگ، باورها و ارزش های اجتماعی آنها توجه لازم را ندارند.

و به این دلایل اندیشمندان از واژۀ پیشرفت بجای توسعه استفاده می کنند که مورد قبول نخبگان کشور نیز قرار گرفته است.

 
اقتصاد دهم-رشد  توسعه پیشرفت-تست کنکور

1

کشوری در پی دستیابی به رشد اقتصادی است، این کشور باید کدام گزینه را ملاک قرار دهد و رشد چگونه مفهومی است؟

1 . بهبود شاخص های توسعه مانند : میزان باسوادی و امید به زندگی – کوتاه مدت

2 . افزایش تولید مانند : تاسیس کارخانه های جدید – بلند مدت

3 . بهبود شاخص های توسعه مانند : میزان باسوادی و امید به زندگی – بلندمدت

4 . افزایش تولید مانند : تاسیس کارخانه های جدید – کوتاه مدت

2

چرا نمی توان در کشوری که در آن رشد صورت گرفته است، با اطمینان بگوییم که توسعه نیز هم زمان صورت گرفته است؟

1 . رشد یک فرایندی کوتاه مدت است، اما توسعه بلندمدت است.

2 . زیرا توسعه علاوه بر رشد شاخص های توسعه انسانی دیگر مانند : میزان باسوادی را نیز شامل می شود.

3 . زیرا رشد ربطی به توسعه ندارد و توسعه شامل شاخص های دیگر می شود.

4 . زیرا ممکن است رشد ممکن است، به علت افزایش قیمت ها باشد.

3

کدام کشور تقریبا با پائین بودن شاخص درآمد سرانه توانسته است که در وضعیت شاخص های توسعه انسانی خود بهبود نسبی به وجود بیاورد، و کدام کشور عکس آن را دارد؟

1 . چین با درآمد ناخالص سرانه 11525 توانسته در شاخص های سرانۀ خود بهبود نسبی را پدید آورد. – قطر

2 . قطر با درآمد ناخالص سرانه 11525 توانسته در شاخص های سرانۀ خود بهبود نسبی را پدید آورد. – چین

3 . قطر با درآمد ناخالص سرانه 12525توانسته در شاخص های سرانۀ خود بهبود نسبی را پدید آورد. – چین

4 . چین با درآمد ناخالص سرانه 12525 توانسته در شاخص های سرانۀ خود بهبود نسبی را پدید آورد. – قطر

4

سنجش92 : کدام یک از کشورهای در حال توسعه توانسته با وجود درآمد سرانۀ پائین، از نظر بسیاری از شاخص های توسعه وضعیت خوبی پیدا کند؟

1 . قطر – داشتن یک مادۀ گرانبهای معدنی و صادرات مقادیر زیاد آن

2 . چین - پیش بینی و اجرای برنامه های بلند مدت

3 . قطر - پیش بینی و اجرای برنامه های بلند مدت

4 . چین - داشتن یک مادۀ گرانبهای معدنی و صادرات مقادیر زیاد آن

پاسخ تشریحی

1

رشد صرفا به معنای افزایش تولید است، و اگر کشوری بتواند با سرمایه گذاری در تولید و به کارکیری فناوری بهتر برای تولید بیشتر در مسیر رشد گام برداشته است. و رشد مفهومی کوتا مدت است. (گزینه صحیح4)

2

توسعه علاوه بر در بر گرفتن رشد شاخص های توسعه انسانی مانند : امید به زندگی، دسترسی به آب آشامیدنی سالم و ... را در بر می گیرد، به عبارت دیگر هر توسعه‌ای رشد است اما هر رشدی توسعه نیست. (گزینه صحیح2)

3

چین که یک کشور در حال توسعه است با درآمد سرانه 11525 ، توانسته است با اجرا و پیش بینی برخی برنامه های بلند مدت در وضعیت شاخص های توسعه انسانی خود بهبود پدید آورد اما قطر با صادرات نفت توانسته است که درآمد سرانه را بالا بیاورد اما در توسعۀ انسانی رتبه 3 2 را دارد.(گزینه صحیح1)

4

چین با آن که یک کشور درحال توسعه و درآمد سرانه بسیار بالایی ندارد 11525  اما توانسته است با پیش بینی و اجرای بعضی شاخص های بلند مدت در وضعیت شاخص های انسانی خود بهبود نسبی به وجود بیاورد. (گزینه صحیح2)

مجید حیدری




 

به این جزوه آموزشی امتیاز دهید:
لطفا برای امتیاز دادن به این مطلب وارد شوید.
تعداد افراد امتیاز دهنده: 2 | امتیاز: 5 از 5