«پایه‌های استوار»


مقدمه

آیات

متن درس

 

تمدن : وسیله‌ای برای رفع نیازهای مادی و معنوی

بخشی از برنامه‌های یک انسان مسلمان، تلاش برای ساختن جامعه‌ای با معیارهای اسلامی است.

از این رو لازم است ابتدا معیارهای یک جامعۀ اسلامی را که قرآن کریم، پیامبر اکرم و امامان بزرگوار(صلوات‌الله علیهم) به ما معرفی کرده‌اند، بشناسیم و برای تحقق هر چه بهتر آنها رد جامعه، برنامه‌ریزی و تلاش کنیم.

بنابراین در این درس می‌خواهیم به این سؤال پاسخ دهیم که :

جامعه و تمدن مورد نظر اسلام دارای چه ویژگی‌هایی است؟

سوره‌ی بقره – آیه 62

پیام اصلی

مَن آمَنَ بِالله : هر کس به خدا ایمان آورد

وَ الیَومِ الآخِرِ : و به روز قیامت

وَ عَمِلَ صالِحاً : و عمل صالح انجام دهد

فَلَهُم اَجرُهُم عِندَ رَبِّهِم : پس برای آنها در نزد پروردگارشان، پاداش و اجر است

وَ لا خَوفٌ عَلَیهِم : و بر آنها ترسی نیست

وَ لا هُم یَحزَنون : و آنها محزون نمی‌شوند

ایمان به خدا و  روز قیامت، از معیارهای تمدن اسلامی است

معیار اول : جامعه و تمدن اسلامی بر پایۀ اعتقاد و ایمان به خدا بنا می‌شود. و با شرک در مراتب مختلف آن مبارزه می‌کند.(مَن آمَنَ بِالله...اَجرُهُم عِندَ رَبِّهِم)

معیار دوم : مردم در جامعۀ اسلامی به حقیقت معاد ایمان دارند و اعمال و رفتار خود در دنیا را برای رسیدن به سعادت اخروی تنظیم می‌کنند.(مَن آمَنَ بِالله...وَ لا هُم یَحزَنون)

مهمترین اصل اعتقادی بعد از توحید، معاد است.(آمَنَ بِالله وَ الیَومِ الآخِرِ)

انسان، تنها در سایۀ ایمان به خداوند و امید به معاد و انجام عمل صالح، آرامش می‌یابد.(وَ لا خَوفٌ عَلَیهِم)

 
 

سوره‌ی نساء – آیه 59

پیام اصلی

یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنوا : ای کسانی که ایمان آورده‌اید

اَطیعُوا الله : خدا را اطاعت کنید

وَ اَطیعُوا الرَّسول : و اطاعت کنید از رسول

وَ اُولِی الاَمرِ مِنکُم : و جانشینان پیامبر

تشکیل ولایت و حکومت الهی، از معیارهای تمدن اسلامی است

معیار سوم : مسلمانان، در برنامه‌های فردی و اجتماعی خود تابع فرمان‌های خدا، رسول و صاحبان امر می‌باشند و به دلخواه خود عمل نمی‌کنند.(اَطیعُوا الله...وَ اُولِی الاَمرِ مِنکُم)

مردم باید نظام اسلامی را بپذیرند و از رهبران الهیِ آن در قول و عمل پشتیبانی کنند.(اَطیعُوا الله...وَ اُولِی الاَمرِ مِنکُم)

اولی الامر باید همچون پیامبر معصوم باشند، تا مانند پیامبر، اطاعت از آنان، لازم و بی‌چون و چرا باشد.(اَطیعُوا الرَّسول وَ اُولِی الاَمرِ مِنکُم)

 
 
 

سوره‌ی شوری – آیه 15

پیام اصلی

فَلِذلِکَ فَادعُ : بنابراین به دعوت بپرداز

وَ استَقِم کَما اُمِرتَ : و همان‌گونه که مأموریت یافته‌ای، ایستادگی کن

وَ لا تَتَّبِع اَهواءَهُم : و از هوس‌های آنان پیروی مکن

وَ قُل آمَنتُ : و بگو ایمان آوردم

بِما اَنزَلَ اللهُ مِن کِتابٍ : به هر کتابی که خدا نازل کرده است

وَ اُمِرتُ لاَعدِلَ بَینَکُم : و مأمور شدم میان شما با عدالت عمل کنم

اللهُ رَبُّنا وَ رَبُّکُم : خدا پروردگار ما و پروردگار شماست

عدالت، از معیارهای تمدن اسلامی است

معیار هشتم : تنظیم روابط اجتماعی و تدوین قوانین بر پایۀ عدل صورت می‌گیرد و با ظلم به شدت مبارزه می‌شود.(فَلِذلِکَ فَادعُ...وَ اُمِرتُ لاَعدِلَ بَینَکُم)

تبلیغ دین همراه با مشکلاتی است که باید تحمّل نمود.(فَادعُ وَ استَقِم)

آنچه که مخالف فرمان خداست، پیروی از هوس‌های مردم است.(کَما اُمِرتَ وَ لا تَتَّبِع اَهواءَهُم)

عدالت خواهی، خواست همۀ ادیان الهی است.(لاَعدِلَ بَینَکُم)

 
 
 

سوره‌ی زُمَر – آیه 9

پیام اصلی

قُل هَل یَستَوِی : بگو آیا یکسانند

الَّذینَ یَعلَمون : کسانی که می‌دانند

وَ الَّذینَ لا یَعلَمون : و کسانی که نمی‌دانند؟

اِنَّما یَتَذَکَّرُ اُولُواالاَلباب : تنها خردمندان متذکّر می‌شوند(وپند می‌گیرند).

تعقل و علم، از معیارهای تمدن اسلامی است

معیار هفتم : در جامعه و تمدن اسلامی، تعقل و خردورزی یک ارزش بزرگ محسوب می‌شود و صاحبان خرد، احترام و منزلت والایی دارند.(یَستَوِی...یَعلَمون...لا یَعلَمون)

پندپذیری نشانۀ عقل سلیم است.(اِنَّما یَتَذَکَّرُ اُولُواالاَلباب)

ارتباط با حدیث :

طلب علم بر هر مرد و زن واجب است.(رسول خدا«ص»)

 
 
 

سوره‌ی فتح – آیه 29

پیام اصلی

مُحَمَّدٌ رَسولُ الله : محمد، رسول خداست

وَ الَّذینَ مَعَهو : و کسانی که با او هستند

اَشِدّاءُ عَلَی الکُفّـار : بر کفار، سخت

رُحَماءُ بَینَهُم : و در میان خودشان مهربانند

پیروی از حق، از معیارهای تمدن اسلامی است

معیار پنجم : مردم جامعۀ اسلامی با مؤمنان، که جبهۀ حق را تشکیل می‌دهند، مهربان هستند و با ستمگران و دشمنان حق که جبهۀ باطل را می‌سازند، دشمنی می‌ورزند.(اَشِدّاءُ عَلَی الکُفّـار رُحَماءُ بَینَهُم)

مسلمانان باید در برابر دشمن؛ خشونت، قاطعیّت، صلابت، و شدّت داشته(اَشِدّاءُ عَلَی الکُفّـار) و در برابر دیگر مؤمنان؛ رأفت، مودّت، رحمت و عطوفت، مهر و احساسات داشته باشند.(رُحَماءُ بَینَهُم)

 
 
 

سوره‌ی اعراف – آیات 32 و 33

پیام اصلی

قُل مَن حَرَّمَ زینَةَ الله : بگو چه کسی حرام کرده زیورهایی را

الَّتی اَخرَجَ لِعِبادِه : که خداوند برای بندگانش پدید آورده

وَ الطَّیِّـباتِ مِنَ الرِّزق : و روزی‌های پاکیزه را

قُل هِیَ لِلَّذینَ آمَنوا : بگو این‌ها برای کسانی است که ایمان دارند

فِی الحَیاةِ الدُّنیا : در زندگی دنیا

خالِصَةً یَومَ القِیامَة : و روز قیامت خاص آنان می‌باشد

کَذلِکَ نُفَصِّلُ الآیات : این‌گونه آیات را به روشنی بیان می‌کنیم

لِقَومٍ یَعلَمون : برای کسانی که می‌دانند.(32)

اعتدال در برخورداری از نعمت‌های دنیوی و اخروی، از معیارهای تمدن اسلامی است

قُل اِنَّما حَرَّمَ رَبِّیَ الفَواحِش : بگو پروردگارم تنها زشت‌کاری‌ها را حرام کرده است

ما ظَهَرَ مِنها وَ ما بَطَنَ : چه آشکار و چه پنهان

وَ الاِثمَ وَ البَغیَ بِغَیرِ الحَقّ : و گناه و تجاوز به ناحق را

وَ اَن تُشرِکوا بِالله : و اینکه چیزی را شریک خدا سازید

ما لَم یُنَزِّل بِه سُلطاناً : که دلیلی برای آن نازل نکرده

وَ اَن تَقولوا عَلَی الله : و اینکه به خدا نسبت دهید

ما لا تَعلَمون : چیزی را که نمی‌دانید.(33)

معیار ششم : مردم جامعۀ اسلامی در عین حال که برای آخرت تلاش می‌کنند، به آبادانی زندگی دنیایی خود می‌پردازند و از زیبایی‌های جهان و نعمت‌های الهی بهره می‌برند.(مَن حَرَّمَ زینَةَ الله...). البته این نعمت‌ها را در جهت فساد و گناه و سایر محرمات الهی به‌کار نمی‌گیرند.(قُل اِنَّما حَرَّمَ رَبِّیَ الفَواحِش...)

اسلام، با زهد نابجا و ریاضت نامشروع و رهبانیت، مخالف است.(قُل مَن حَرَّمَ)

راه رسیدن به خدا، ترک امور حلال و طیّب نیست، بلکه استفادۀ بجا و رعایت قسط و عدل است.(قُل مَن حَرَّمَ زینَةَ الله...)

در بهره‌برداری از نعمت‌های دنیوی، مؤمن و کافر یکسانند، ولی کامیابی قیامت مخصوص مؤمنان است.(لِلَّذینَ آمَنوا...خالِصَةً یَومَ القِیامَة)

مشرکان، برای اعتقاد خود استدلالی ندارند.(لَم یُنَزِّل بِه سُلطاناً)

در تبلیغ و نهی از منکر، ابتدا راههای حلال و معروف ارائه شود(آیۀ قبل : قُل مَن حَرَّمَ زینَةَ الله)، سپس نهی از منکرات و اعلام کارهای حرام.(این آیه : قُل اِنَّما حَرَّمَ رَبِّیَ الفَواحِش)

 
 
 

سوره‌ی روم – آیه 21

پیام اصلی

وَ مِن آیاتِه : و از نشانه‌های او آن است

اَن خَلَقَ لَکُم : که برای شما آفرید

مِن اَنفُسِکُم اَزواجًا : همسرانی از جنس خودتان

لِتَسکُنوا اِلَیها : تا در کنار آنها آرامش یابید

وَ جَعَلَ بَینَکُم : و میان شما و همسرانتان قرار داد

مَوَدَّةً وَ رَحمَةً : علاقۀ شدید و رحمت

اِنَّ فی ذلِکَ : بی‌شک در این(نعمت الهی،)

لآیاتٍ لِقَومٍ یَتَفَکَّرون : برای گروهی که می‌اندیشند نشانه‌های قطعی است.

احیای مقام زن و ارزش‌های اصیل، از معیارهای تمدن اسلامی است

معیار چهارم : در جامعۀ اسلامی، خانواده جایگاه ممتازی دارد و کانون رشد انسان‌های با فضیلت و محل آرامش، مودت و رحمت می‌باشد.(اَن خَلَقَ لَکُم مِن اَنفُسِکُم اَزواجًا...مَوَدَّةً وَ رَحمَةً)

آفرینش، هدفدار است.(وَ مِن آیاتِه...)

نقش همسر، آرامش بخشی است.(لِتَسکُنوا اِلَیها)

 

تلاش و جهاد در جهت معیارها

پانزده قرن از فرود آمدن پیامبر مکرّم اسلام(ص)، در یک سپیده دم ماندگار، از فراز کوه حرا، می‌گذرد.

صبح یکی از روزهای آغازین بعثت، یحیی‌بن عفیف، میهمان عباس – عموی پیامبر – بود و مشغول نظارۀ کعبه.

یحیی‌بن عفیف : «ناگاه چهره‌ای شاداب را دیدم که به پهنۀ آسمان چشم دوخته است. اندکی بعد، سوی کعبه به حرکت درآمد و کنار آنان ایستاد.»

یحیی ادامۀ ماجرا را اینگونه نقل می‌کند : «پس از زمانی کوتاه، پسری(علی«ع») پیش آمد و در سمت راست او قرار گرفت. سپس بانویی(خدیجه) از راه رسید و پشت سرشان ایستاد. دیدم که آن دو به پیروی آن مرد، تعظیم کردند، برخاستند و به سجده افتادند.(نماز جماعت خواندند.)

یحیی : ای عباس، این کاری است عجیب و شگفت.

عباس : آری، کاری است شگفت. و ادامه داد : آن مرد را می‌شناسی؟

یحیی : نه، نمی‌شناسم

عباس : نامش محمد است، پسر عبدالله بن عبدالمطّلب و برادرزادۀ من.

عباس : می‌دانی آن نوجوان کیست؟

یحیی : نه.

عباس : نامش علی است، و پسر ابوطالب.

عباس : آن زن را چطور ؟ او را می‌شناسی ؟

یحیی : این بار نیز پاسخم منفی بود.

عباس : او خدیجه است، دختر خُوَیلِد، همسر برادرزاده‌ام.

عباس : برادرزاده‌ام با من چنین گفته است : «پروردگار من – که پروردگار آسمانها و زمین هموست – مرا فرمان داده چنین کنم (و نماز بگزارم)

عباس : به خداوند سوگند که امروز از کران تا کرانِ این سرزمینِ پهناور، هیچ کس را جز این سه تن نمی‌شناسم که بر این آیین باشد.»

نکته : اولین مسلمانان، این سه تن بودند : محمدبن‌عبداللهعلی‌بن‌ابوطالبخدیجه‌ دختر خویلد

کمتر از نیم قرن، پس از این حادثه، نام این پیام‌آورِ بزرگ، سرزمین‌های اطراف مکه را درنوردید، قلب‌ها را تسخیر خود کرد و بر سر زبان‌های بخش عظیمی از مردم متمدنِ آن زمان، جاری گشت.

و یک قرن بعد، که این گرامی‌ترین نام، از فراز مناره‌های مساجد شهرهای بزرگ آسیایی و آفریقایی و اروپایی به گوشِ قلب‌های مردم جهان رسید و آنها را به هیجان آورد، تمدنی عظیم و با شکوه را رقم زد؛   تمدن اسلامی.

گذر از عصر جاهلیت به عصر اسلام نیازمند تغییر در نگرش انسان‌ها و تحوّلی بنیادین در شیوۀ زندگی فردی و اجتماعی مردم بود.

رسول خدا (ص) این رسالت بزرگ را از شهر مکه آغاز و با کمک یاران صمیمی خود در مدینه، پایه‌های تمدن اسلامی را چنین بنا نهاد : (معیارهای تمدن اسلام)

 
 

معیارهای تمدن اسلامی

معیار اول و دوم : ایمان به خدا و روز قیامت

پیامبر، در اولین روز دعوت مردم به رسالت آسمانی خود، در دامنۀ کوه صفا ایستاد و اینگونه ندا سر داد:

ای مردم بگویید معبودی جز «الله» نیست، تا رستگار شوید.

بدین ترتیب مبارزۀ با شرک، آغاز شد و محور رسالت رسول خدا(ص) قرار گرفت.

* مَن آمَنَ بِالله وَ الیَومِ الآخِرِ

پیامبر اکرم(ص) در کنار دعوت به توحید، افق نگاه انسان‌ها را از محدودۀ تنگ دنیا فراتر برد، منکرین را با استدلال‌های محکم و آشکار، با حقیقت معاد آشنا ساخت و با عقاید خرافی پیرامون آن به مبارزه برخاست.

معیار سوم : تشکیل ولایت و حکومت الهی

رسول خدا (ص) آمده بود تا مردم را از حکومت و ولایت طاغوت و ستمگران نجات دهد و نظامی اجتماعی بر پایۀ قوانین الهی بنا کند، به‌طوری که روابط اجتماعی مردم بر مبنای دستورات خداوند تنظیم شود و فرمانی جز خداوند و کسی که خداوند تعیین کرده است، اطاعت نگردد.

* اَطیعُوا الله وَ اَطیعُوا الرَّسول

معیار چهارم : احیای مقام زن و ارزش‌های اصیل

از دیگر برنامه‌های مهم پیامبر اکرم(ص)، تبیین جایگاه خانواده، به عنوان :

1 . کانون رشد و تربیت انسان‌های با فضیلت، حفظ عفاف و پاکدامنی،

2 . و مانع اصلی فساد و نابسامانی‌های اجتماعی بود.

* وَ مِن آیاتِه...مِن اَنفُسِکُم اَزواجًا...مَوَدَّةً وَ رَحمَةً

احیای منزلت زن و ارزش‌های اصیل او از عناصر اصلی این برنامه به شمار می‌رفت.

زن در عصر جاهلیت چه بود؟

1 . زن کالایی در کنار سایر کالاها تلقی می‌شد

2 . از کمترین حقوق، از جمله حق مالکیت برخوردار نبود

3 . تولد دختر در خانواده سرافکندگی آن خانواده را به دنبال داشت.

4 . زن صرفاً به ابزاری برای هوس‌رانی‌های جنسی مرد تبدیل شده بود

زن در عصر اسلام چگونه شد؟

1 . زن منزلت انسانی خود را کسب کرد

2 . استقلال مالی بدست آورد؛

3 . حضور زن در جامعه با عفاف و پاکدامنی توأم شد،

4 . رابطۀ زناشویی به محیط خانواده اختصاص یافت

5 . استفادۀ ابزاری از زن ملغی گردید تا خانواده کانون رشد فضایل اخلاقی، دوستی و مودّت گردد و محیط جامعه از فساد و بی‌بندوباری محفوظ بماند و حریم عفاف و عزّت زن حفظ شود.

معیار پنجم : پیروی از حق

از اقدامات مهم رسول خدا(ص) ایجاد نگرشی جدید در جامعه بود که موجب تحوّل در روابط بین ملت‌ها گردید.

* اَشِدّاءُ عَلَی الکُفّـار رُحَماءُ بَینَهُم

تا پیش از آن، پادشاهان، رؤسای قبایل، اشراف و بزرگان، معمولاً روابط خود با دیگران را بیشتر بر اساس منافع مادی، زیر سلطه درآوردن قبایل و سرزمین‌های یکدیگر تنظیم می‌کردند و مردم را در جهت همین اهداف سوق می‌دادند.

رسول خدا(ص) این صف‌بندی‌ها و جبهه‌گیری‌ها را مردود اعلام کرد و آموخت که دو جبهه‌ای که واقعاً در مقابل یکدیگر قرار دارند، جبهۀ حق و جبهۀ باطل است.

جبهۀ حق، جبهۀ یکتاپرستی، عدالت‌خواهی، کرامت‌های اخلاقی و در یک کلام، ولایت الهی است. مؤمنان ولایت الهی را پذیرفته و فرمانبردار خداوند هستند.

جبهۀ باطل، جبهۀ مشرکان، ستمگران، مفسدان و به تعبیر دیگر، ولایت طاغوت و شیطان است.

بنابراین موضع‌گیری، رسول خدا(ص) از مسلمانان می‌خواهد که با هم‌کیشان خود در سراسر جهان پیوند برادری برقرار کنند و مانند اعضای یک خانواده از یکدیگر دفاع نمایند، با ظالمان و مفسدان مبارزه کنند و یار ستمدیدگان و مستضعفان باشند.

معیار ششم : اعتدال در برخورداری از نعمت‌های دنیوی و اخروی

رسول خدا(ص)، تلاش می‌نمود انسان‌هایی تربیت کند که در عین توجه به رستگاری اخروی به عنوان هدف اصلی زندگی، برای رشد و تعالی زندگی دنیوی خود نیز تلاش کنند.

* قُل مَن حَرَّمَ زینَةَ الله...

* قُل اِنَّما حَرَّمَ رَبِّیَ الفَواحِش...

افرادی که هم از زیبایی‌های جهان آفرینش و نعمت‌های خداوند بهرۀ صحیح را می‌برند و هم با بندگی و راز و نیاز با خداوند متعال و پایبندی به اخلاق، خود را برای تقرب الهی و رستگاری جاودانه آماده می‌سازند.

انسان‌هایی که درعین توجه به معنویت و اخلاق، از جامعه کناره‌گیری نمی‌کنند و برای عزّت و آسایش مردم می‌کوشند و این تلاش برای آسایش مردم را نیز وسیله‌ای جهت رستگاری خود قرار می‌دهند.

بنابراین، جامعۀ اسلامی نه‌تنها با اخلاق‌ترین و معنوی‌ترین جامعه، بلکه باید آبادترین جامعه نیز باشد.

رسول خدا(ص) افرادی را که به گوشۀ عبادتگاهی پناه می‌بردند و از مردم کناره‌گیری کرده، به زندگی خود و خانواده بی‌توجه بودند، سخت مورد نکوهش قرار می‌داد و آنها را از خود نمی‌دانست.

از طرف دیگر، افرادی را نیز که فقط به لذت‌های دنیایی سرگرم بودند یا فقط به جمع ثروت و کسب قدرت می‌پرداختند هواپرستانی می‌شمرد که به لذت اندک دنیا بسنده کرده و از لذّات معنویِ جاوید آخرت بازمانده‌اند.

معیار هفتم : تعقل و علم

رسول خدا(ص) دعوت خود را در جامعه‌ای آغاز کرد که نشانه‌هایی بسیار اندک از تعقل و تفکر و دانایی در آن یافت می‌شد.

زندگی‌شان سرشار از خرافات و مظاهر جهل بود.

* قُل هَل یَستَوِی الَّذینَ یَعلَمون...

نمونه‌هایی از خرافات عرب قبل از اسلام :

1 . شعر می‌سرودند، اما برای شراب، شکار، غارت، عشق حیوانی و بت

2 . برای آمدن باران آتش می‌افروختند

3 . شتر سالم را با آهن حرارت دیدۀ داغ می‌زدند تا شتر دیگری که مریض است بهبود یابد.

4 . اگر گاو ماده آبا نمی‌خورد، گاو نر را می‌زدند تا دیو پنهان شده در شاخ‌های او پنهان شود.

گفته‌اند در میان این مردم فقط هفده نفر بودند که خواندن و نوشتن می‌دانستند.

نبّی اسلام(ص) آمد تا این آداب جاهلی را نابود کند و مردم را به‌سوی زندگی مبتنی بر تفکر و علم سوق دهد.

اولین آیاتی که بر رسول خدا(ص) نازل شد و آغازگر رسالت وی بود، دربارۀ دانش و آموختن بود.(اِقرَأ بِاسمِ رَبِّکَ الَّذی خَلَق...)

دعوت به تفکر، تعقل، تدبر و خردورزی در جای‌جای این کتاب آسمانی مشاهده می‌شود.

نزول تدریجی آیات قرآن کریم و دعوت مکرر این کتاب به خردورزی و دانش از یک طرف و تشویق‌های دائمی رسول خدا(ص)(علت) از طرف دیگر، سدّ جاهلیت و خرافه‌گرایی را شکست و یکی از جاهل‌ترین جوامع آن روز را مشتاق علم ساخت.(معلول)

درحالی که در بزرگترین کشور متمدن آن روز، ایران، فقط بخشی از مردم حق آموختن داشتند، رسول خدا(ص) نه تنها همه را دعوت به علم‌آموزی کرد، بلکه فرمود : «طلب علم بر هر مرد و زن واجب است.»

معیار هشتم : عدالت

آن حضرت تلاش کرد جامعه‌ای عدالت محور برپا نماید :

به‌طوری که در آن مظلوم به آسانی حق خود را از ظالم بستاند و امکان رشد برای همۀ انسان‌ها فراهم باشد، نه اینکه نعمت‌ها و ثروت‌های زمین در انحصار گروهی محدود باشد.

ایشان از هر فرصتی برای رفع تبعیض‌های طبقاتیِ حاکم بر نظام جاهلی و برقراری فرهنگ برابری و مساوات در جامعه، کمال استفاده را می‌نمود و از هیچ تلاشی در این راه فروگذار نمی‌کرد.

* فَلِذلِکَ فَادعُ...وَ اُمِرتُ لاَعدِلَ بَینَکُم

یکی از جنبه‌های عدالت‌خواهی رسول خدا(ص) مبارزه با تبعیض نژادی و امتیازات اشرافی بود که در همۀ نقاط جهان، به‌خصوص در امپراتوری‌های بزرگ آن روز رواج داشت.

ایشان همۀ امتیازات اشرافی را لغو کرد و هیچ قومی را بر قوم دیگر برتر ندانست.

 
تمدن اسلامی
 
به این جزوه آموزشی امتیاز دهید:
لطفا برای امتیاز دادن به این مطلب وارد شوید.
تعداد افراد امتیاز دهنده: 6 | امتیاز: 4/33 از 5