«در مسیر اخلاص»


مقدمه

آیات

متن درس

اندیشه و تحقیق

 

در درس گذشته فهمیدیم که : زندگی عرصه‌ی عبادت و بندگی خداست(جن و انس را نیافریدیم مگر برای بندگی – سورۀ ذاریات، آیۀ 56)، تا با پرستش او، مسیر رسیدن به سعادت و کمال را بپیماییم و به سرچشمه‌ی زیبایی‌ها برسیم.

 

در این درس می‌خوانیم:

آن چیزی که به بندگی ارزش می‌هد، اخلاص است. (اخلاص : تلاش برای یگانه شدن با خدا)

 

هر عمل خالصانه‌ باید دو جزء داشته باشد :

 دارای حسن فاعلی باشد : یعنی باید نیت درونی و قلبی انسان، الهی باشد

 دارای حسن فعلی  باشد : یعنی باید مطابق با شکلی که خدا فرمان داده است، انجام شود.

سوره‌ی سبا  – آیه 46

پیام اصلی

قُل اِنَّما اَعِظُکُم بِواحِدَةٍ : بگو : من شما را به یک سخن پند میدهم

اَن تَقوموا لِلّه : برای خدا قیام کنید

مُثنی و فُرادی : دونفر دونفر و یک‌نفر یک‌نفر

ثُمَّ تَتَفَکَّروا : سپس بیندیشید

دعوتِ پیامبر از مردم به اخلاص در بندگی

آنچه مهم است، قیام خالصانه برای خداست، تعداد و نفرات نقش اصلی را ندارد.( تَقوموا مُثنی و فُرادی)

 
 

سوره‌ی زُمر  – آیه 2

پیام اصلی

اِنّا اَنزَلنا اِلَیکَ الکِتابَ بِالحَقّ : همانا ما این کتاب(آسمانی) را بسوی تو به حقّ نازل کردیم

فَاعبُدِ اللهَ : پس خدا را عبادت کن

مُخلِصًا لَهُ الدّین : درحالی که دین(عبادت) خود را برای او خالص نموده‌ای

دعوتِ خداوند از مردم به اخلاص در بندگی

نزول کتاب، حکیمانه و هدف‌دار است.(اَنزَلنا...الکِتابَ بِالحَقّ)

همان‌گونه که هدف تکوین و آفرینش، عبادت است(جن و انس را نیافریدیم مگر برای بندگی – سوره‌ی ذاریات، آیۀ 56هدف تشریع و نزول کتاب نیز عبادت است.( اِنّا اَنزَلنا اِلَیکَ الکِتابَ... فَاعبُدِ اللهَ)

 
 

سوره‌ی یس  – آیات 60 و 61

پیام اصلی

اَلَم اَعهَد اِلَیکُم یا بَنی آدَم : ای فرزند آدم! مگر با شما عهد نبستم

اَن لا تَعبُدُوا الشَّیطان : که شیطان را اطاعت نکنید

اِنَّهو لَکُم عَدُوٌّ مُبین : که همانا او برای شما دشمن آشکاری است(60)

گرایشات فطری به اخلاص در بندگی

وَ اَنِ اعبُدونی : و تنها مرا بپرستید

هذا صِراطٌ مُستَقیم : که راه مستقیم همین است(61)

انسان، از دو حال خارج نیست، یا بنده‌ی خداست یا بندهی شیطان.(لا تَعبُدُوا الشَّیطان...اعبُدونی)

توحید عملی، بعد اجتماعی(اعبُدونی)

 
 

سوره‌ی یوسف  – آیه 24

پیام اصلی

کَذلِکَ لِنُصرِفَ  : این گونه بازگرداندیم

عَنهُ السّوءَ وَ الفَحشاءَ : از او بدی و زشت‌کاری را

اِنَّهو مِن عِبادِنَا المُخلَصین : چرا که او از بندگان مخلص ما بود

اولین میوه‌ی اخلاص، عدم نفوذ وسوسه شیطان در مؤمن با اخلاص است.

خداوند، بندگان مخلص را حفظ می‌کند.(لِنُصرِفَ عَنهُ اِنَّهو مِن عِبادِنَا المُخلَصین)

مخلص شدن مخصوص حضرت یوسف(ع) نیست، می‌توان با پیمودن راه آن حضرت به مقام مخلصین نزدیک شد.(اِنَّهو مِن عِبادِنَا المُخلَصین)

 
 

سوره‌ی عنکبوت  – آیه 69

پیام اصلی

وَ الَّذینَ جاهَدوا فینا : کسانی که در راه ما تلاش و مجاهده کنند

لَنَهدِیَنَّهُم سُبُلَنا : قطعاً راه‌های خود را به آنان می‌نمایانیم

وَ اِنَّ اللهَ لَمَعَ المُحسِنین : و بی‌تردید خداوند همراه نیکوکاران است.

انجام عمل صالح، از برنامه‌های رسیدن به حقیقت بندگی و اخلاص

آنچه به تلاش‌ها ارزش می‌دهد، خلوص است.(فینا)

نشانه‌ی نیکوکار بودن، تلاش در راه حق و اخلاص در بندگی است.(جاهَدوا فینا - لَمَعَ المُحسِنین)

 
 

سوره‌ی مُلک  – آیه 10

پیام اصلی

لَو کُنّا نَسمَعُ اَو نَعقِلُ : اگر می‌شنیدیم یا تعقل می‌کردیم

ما کُنّا فی اَصحابِ السَّعیر : در میان دوزخیان نبودیم

تقویت روحیه‌ی حق‌پذیری، از برنامه‌های رسیدن به حقیقت بندگی و اخلاص

عقل واقعی آن است که انسان حق را بشنود، بپذیرد و پیروی کند تا از قهر الهی خود را نجات دهد.(لَو کُنّا...اَصحابِ السَّعیر)

 
 

سوره‌ی طه  – آیه 14

پیام اصلی

وَ اَقِمِ الصَّلاةَ لِذِکری : و نماز را بپادار تا به یاد من باشی.

راز و نیاز با خداوند، از برنامه‌های رسیدن به حقیقت بندگی و اخلاص

فلسفه‌ی نماز، یاد خداست.(لِذِکری)

 

اخلاص در بندگی

انسان، همواره بر سر دوراهی : بندگی خداوند یا بندگی هوای نفس و شیطان قرار دارد و زندگی صحنۀ انتخاب یکی از این دو راه است.

خداوند از ما می‌خواهد از عبادت شیطان دور شویم و به بندگی خدا درآییم.

خداوند، گرایش به پرستش خود را در خلقت ما قرار داده و به وسیله‌ی پیامبران الهی و کتاب‌های آسمانی ما را به سوی آن راهنمایی نموده است.

انسان‌هایی که این گرایش فطری را نادیده گرفته‌اند و بنده‌ی هوای نفس و شیطان شده‌اند، از این گرایش غافل شده و سرگرم امور زودگذر دنیا گردیده‌اند.

* اَلَم اَعهَد اِلَیکُم یا بَنی آدَم...

تعریف اخلاص در بندگی

اخلاص در بندگی و پرستش به این معناست که :

1 . تمام جهت‌گیری‌های زندگی انسان سمت و سویی الهی پیدا کنند

2 . همه‌ی کارها فقط برای رضای او و تقرب به او انجام پذیرد

3 . و هوای نفس و شیطان در آنها راه نداشته باشد

 

نتیجه : بنابراین، اخلاص در بندگی معنای دیگری از توحید عبادی است و به هر میزان که درجه‌ی اخلاص در انسان بیشتر باشد، مقامش نزد خداوند گرامی‌تر و درجه‌اش در بهشت بالاتر است.

* اَن تَقوموا لِلّه

* فَاعبُدِ اللهَ مُخلِصًا لَهُ الدّین

* اِنَّهو مِن عِبادِنَا المُخلَصین

* الَّذینَ جاهَدوا فینا

* اَقِمِ الصَّلاةَ لِذِکری

هر عملی از دو جزء تشکیل شده است :

اول : نیت، که به آن هدف یا قصد نیز می‌گوییم. قصد و نیت به منزله‌ی روح عمل است.

دوم : شکل و ظاهر عمل که حکم جسد و کالبدِ روح عمل را دارد.

نتیجه : بنابراین، عمل بدون نیت، کالبد بی‌جانی بیش نیست.

 

پیامبر اکرم(ص) در این باره فرموده است که :

نیّةُ المؤمِن خَیرٌ مِن عَمَلِهِ : نیت مؤمن، برتر از عمل اوست.

 

در انجام هر عمل : (شرط‌های انجام هر عمل)

1 . هم باید نیت درونی و قلبی انسان الهی باشد. (این شرط «حسن فاعلی» نام دارد)

2 . و هم باید مطابق شکلی که خدا فرمان داده است، انجام شود. (این شرط «حسن فعلی» نام دارد)

مثلاً کسی که نماز می‌خواند، هم باید نماز را برای تقرب الهی و رضای او انجام دهد(حسن فاعلی) و هم آن را مطابق با دستور خداوند به جا آورد(حسن فعلی)

 

حسن فاعلی به‌طور طبیعی حسن فعلی را به دنبال می‌آورد. یعنی کسی که قلباً با خدای خود خالص است و فقط رضایت او را می‌جوید، اگر بداند خداوند فرمان داده که عملی مانند نماز باید به شکل خاصی انجام شود، او نیز به همان شکل انجام خواهد داد

 
 

برنامه‌ریزی برای اخلاص

برای رسیدن به حقیقت بندگی و اخلاص، برنامه‌های زیر را می‌توان در پیش گرفت:

 تقویت روحیه‌ی حق‌پذیری

اولین قدم برای ورود به بندگی و اخلاص«حق‌پذیری» است.

کسی که در مقابل حق تسلیم و خاضع است(علت)، به آسانی وارد مسیر بندگی می‌شود و به‌سرعت راه موفقیت را می‌پیماید.(معلول)

افراد حق‌پذیر، تابع دلیل هستند و وقتی عقل آنان حقیقتی را یافت، به دنبال آن می‌روند.

اما کسانی که راه ورود به حق را برخود بسته‌اند و به‌جای پیروی از عقل، از هوی و هوس پیروی می‌کنند، وقتی خیرخواهی اطرافیان و دوستان را می‌شنوند، دست به انکار می‌زنند و می‌گویند «دلم نمی‌خواهد.». اینان توجه نمی‌کنند که دل را دو ندا به سوی خود دعوت می‌کند، ندایی از عقل و ندایی از هوس.

* لَو کُنّا نَسمَعُ اَو نَعقِلُ...

 افزایش معرفت به خداوند

به هر میزانی که معرفت و ایمان ما به خداوند بیشتر شود و او را عمیق‌تر بشناسیم، انگیزه‌ی ما برای پرستش و بندگی نیز افزایش می‌یابد.

دعوت قرآن کریم به تفکر و تعقل در آیات و نشانه‌های الهی به همین مقصود(افزایش معرفت به خداوند) است.

نتیجه : بنابراین بر ما لازم است اوقاتی را به تفکر در آیات و نشانه‌های الهی در خلقت اختصاص دهیم و هنگام دیدن هریک از مخلوقات پیرامون خود سعی کنیم حکمت و قدرت عظیم خالق آن را به یاد آوریم و فراموش نکنیم که :

آفرینش همه تنبیه خداوند دل است / دل ندارد که ندارد به خداوند اقرار

این همه نقش عجب بر در و دیوار وجود / هر که فکرت نکند نقش بود بر دیوار

اما اگر کسی پرده‌ی غفلت را کنار نزند، هم‌چنان نابینا خواهد ماند و از نور روی دوست بهره‌ای نخواهد برد.

مهر رخسار تو می‌تابد ز ذرّات جهان / هر دو عالم پر ز نور و دیده نابینا چه سود؟

راز و نیاز با خداوند و کمک خواستن از او

نیایش با خداوند و عرض نیاز به پیشگاه او :

1 . انسان را از امدادهای او بهره‌مند می‌کند

2 . غفلت را کنار می‌زند

3 . محبت خداوند را در قلب تقویت می‌کند

* وَ اَقِمِ الصَّلاةَ لِذِکری

نماز :

1 . در میان مناجات‌ها و دعاها، نماز جایگاه ویژه‌ای دارد

2 . نماز، عبادتی است که خداوند خود به ما آموزش داده و از ما خواسته است که با او اینگونه سخن بگوییم.

3 . این عبادت، حداقل پنج نوبت در شبانه‌روز انجام می‌شود و به طور مداوم ما را به یاد خدا می‌اندازد و حضور او را در زندگی ما تقویت می‌کند.

 یاد معاد و روز حساب

یکی از راه‌های بسیار مؤثر برای تقویت عبودیت و اخلاص، توجه به این حقیقت است که همه‌ی ما حیات جاودانه‌ای در پیش داریم که کیفیت و چگونگی آن در همین جهان و به دست خود ما تعیین می‌شود.

کیست که پیوسته به یاد معاد و زیبایی‌های بهشت و عذاب‌های جهنم باشد، اما خود را برای آن آماده نکند؟

1 . همه‌ی ما باید به طور مداوم بنگریم که چه چیزی برای فردا آماده کرده‌ایم.

2 . و به خود یاد آوری کنیم که «ساکنان آتش» با «یاران بهشت» یکسان نیستند و فقط یاران بهشت هستند که نجات می‌یابند.

3 . چه‌قدر هیجان انگیز و شادی‌آور است آن زمان که انسانی مخاطب خداوند قرار گیرد و به او گفته شود : «ای نفس به آرامش رسیده، خشنود و خداپسند به سوی پروردگارت بازگرد، در میان بندگان خودم درآی، و در بهشت خودم داخل شو.»

 

نتیجه : سه مورد بالا، به «یاد معاد و روز حساب» که یکی از راه‌های تقویت اخلاص است، اشاره دارند.

 انجام عمل صالح

قرآن کریم غالباً عمل صالح را بعد از ایمان معرفی نموده است.

زیرا وقتی انسان مسیر حق و حقیقت را شناخت و به آن ایمان آورد، پای در میدان عمل می‌گذارد و از کار و تلاش و مجاهدت باز نمی‌ایستد.

* وَ الَّذینَ جاهَدوا فینا...

عمل صالح :

1 . انسان را پرورش می‌دهد

2 . وجودش را خالص می‌سازد

3 . خداوند نیز ادامه مسیر را به او نشان می‌دهد

4 . او را بیشتر هدایت می‌کند

 
 

میوه‌های درخت اخلاص

 اولین ثمره‌ی اخلاص

اولین ثمره‌ی اخلاص : عدم نفوذ شیطان در انسان و یأس او از فردِ با اخلاص است.

به تدریج که انسان رشته‌های اخلاص را محکم می‌کند، توانایی شیطان در وسوسه کردن کم می‌شود تا جایی که به هیچ‌وجه نمی‌تواند در وی تأثیر بگذارد.

* کَذلِکَ لِنُصرِفَ عَنهُ السّوءَ وَ الفَحشاءَ...

 

همانطور که شیطان برای کشاندن حضرت یوسف(ع) به گناه و فساد، دام گسترده بود، امروزه نیز دام‌های گوناگونی پهن کرده است تا هوس انسان‌ها را تحریک کند و به گناه سوقشان دهد و آنان را از بهشت جاویدان محروم کند.

 

فیلم‌ها، سایت‌ها، شبکه‌های تلویزیونی و گروه‌ها و دسته‌های منحرف اجتماعی از جمله‌ی این دام‌هاست که مقاومت در برابر آنها نیازمند روی آوردن به پیشگاه خداوند و پذیرش خالصانه‌ی فرمان‌های اوست.(یعنی روی آوردن به توحید عملی)

 

اما کسی که در چنین دام‌هایی گرفتار شود :

1 . هم زندگی پاک و با نشاط دنیا را از دست خواهد داد

2 . و هم حیات سرشار از شادکامی آخرت را.

 

شیطان، خود اقرار کرده که توانایی فریب مؤمنان با اخلاص را ندارد.

 ثمره‌ی دیگر اخلاص

ثمره‌ی دیگر اخلاص در پرستش : دستیابی به معرفت و اندیشه‌های محکم و استوار است.

وقتی که حکمت(که همان دانش متین و محکم است)، در اختیار انسان قرار گرفت، سبب می‌شود که فرد بتواند آگاهانه و درست تصمیم بگیرد و دچار سرگردانی نشود.

پیامبر اکرم(ص) می‌فرماید :

هرکس بتواند چهل روز کارهای خود را خالصانه برای خدا انجام دهد، چشمه‌های حکمت و معرفت از دل و زبانش جاری خواهد شد.

 میوه‌های اولیه اخلاص

میوه‌های اولیه‌ی درخت اخلاص و عبودیت :

1 . احساس اطمینان و آرامش روانی

2 . زندگی سالم و به دور از فساد

3 . احساس لذت واقعی از زندگی خود

4 . نجات از دغدغه‌ها و اضطراب‌ها

5 . کسب زیبایی‌های معنوی در عین بهره‌مندی مطلوب از لذت‌های دنیا.

 میوه‌های وصف‌ناشدنی اخلاص

برخی از میوه‌های اخلاص در ذهن ما نمی‌گنجد، مگر آن‌وقت که راه‌های عالی بندگی را بپیماییم و آن میوه‌های وصف‌ناشدنی را بچینیم.

پیامبر اکرم(ص) فرمود : خداوند فرزندان آدم (ع) را اینگونه ندا می‌دهد :

یا بَنی آدَمَ : ای فرزندان آدم

اَنَا غَنِیٌّ لا اَفتَقِرُ : من بی‌نیازی هستم که نیازمند نمی‌شوم

اَطِعنی فی ما اَمَرتُکَ : مرا در آنچه به تو امر کرده‌ام اطاعت کن

اَجعَلکَ غَنِیًّا لا تَفتَقِر : تا تو را آن‌چنان بی‌نیاز کنم که نیازمند نشوی

 

یا بَنی آدَمَ : ای فرزندان آدم

اَنَا حَیٌّ لا اَموت : من زنده‌ای هستم که نمی‌میرم

اَطِعنی فی ما اَمَرتُکَ : مرا در آنچه به تو امر کرده‌ام اطاعت کن

اَجعَلکَ حَیًّا لا تَموت : تا تو را زندگی بخشم که نمیری

 

یا بَنی آدَمَ : ای فرزندان آدم

اَنَا اَقولُ لِلشَّیءِ کُن فَیَکون : من به هرچه بگویم «باش»، می‌شود

اَطِعنی فی ما اَمَرتُکَ : مرا در آنچه به تو امر کرده‌ام اطاعت کن

اَجعَلکَ : تا تو را چنان قرار دهم

تَقولُ لِلشَّیءِ کُن فَیَکون : که به هر چیزی بگویی «باش»، بشود

پیام اصلی

غنای مصون از فقر(غَنِیًّا لا تَفتَقِر)، حیاتِ مأمون از موت(حَیًّا لا تَموت) و قدرت ایجاد(کُن فَیَکون)، معلولِ بندگی خدا(اَطِعنی فی ما اَمَرتُکَ) است.

پیام‌های دیگر

عبارت «اَطِعنی فی ما اَمَرتُکَ»، بانگر توحید در عبادت است.

قدرت ایجاد، مربوط به قضای الهی است.(کُن فَیَکون)

 بالاترین میوه و ثمره‌ی اخلاص

بالاترین میوه‌ی اخلاص در بندگی، دیدار محبوب حقیقی و تقرب به پیشگاه خداست.

بنا به فرموده‌ی امیرمؤمنان، دیدار محبوب :

1 . نهایت آرزوی عارفان

2 . دوست دل‌های صادقان

3 . ولیّ مؤمنان

4 . و معبود عالمیان است

کافی است به زندگی زیبا و پر از جمال : رسول خدا(ص)، امیرالمؤمنین(ع)، فاطمۀ زهرا(س) و دیگر پیشوایان خود نظر بیفکنیم و ببینیم که چگونه این همه خوبی و زیبایی و آن مقام قرب و نزدیکی به محبوب را از راه بندگی به دست آورده‌اند.

بندگی کن تا که سلطانت کنند / تن رها کن تا همه جانت کنند

همچو سلمان در مسلمانی بکوش / ای مسلمان تا که سلمانت کنند

خوی حیوانی سزاوار تو نیست / ترک این خو کن که انسانت کنند

چون نداری درد، درمان هم مخواه / درد پیداکن که درمانت کنند

بنده‌ی شیطانی و داری امید / که ستایش همچو یزدانت کنند؟

پیام اصلی

اخلاص، تفسیر دیگری از توحید عبادی است.

پیام‌های دیگر

این دو عبارت(کُن فَیَکون - غَنِیًّا لا تَفتَقِر) از سخن پیامبر (ص) در مورد فرزندان حضرت آدم، با این بیت(بندگی کن تا که سلطانت کنند / تن رها کن تا همه جانت کنند) در ارتباط است، که هر دو مورد به این مفهوم اشاره دارند : بالاترین ثمره‌ی اخلاص، رسیدن به ولایت است.(ولایتی که در طول ولایت خداست)

 

 اخلاص در عبادت با توحید عبادی چه رابطه‌ای دارد؟ آیا می‌تواند به یک معنا باشد؟ توضیح دهید.

زمانی توحید عبادی محقق می‌شود که تمام جهت‌گیری‌های زندگی انسان سمت و سویی الهی پیدا کنند، و کسی را که تمام جهت‌گیری‌های زندگی‌اش سمت و سویی الهی دارد، انسان با اخلاص می‌نامند.پس اخلاص، تفسیر دیگری از توحید عبادی است.

 از نظر اخلاص و ریا چند رابطه می‌تواند میان نیت و عمل برقرار باشد؟

اخلاص در عبادت = هم حسن فاعلی دارد، هم حسن فعلی

ریا در عبادت = فقط حسن فعلی دارد

شرک در عبادت = نه حسن فاعلی دارد، نه حسن فعلی

 
به این جزوه آموزشی امتیاز دهید:
لطفا برای امتیاز دادن به این مطلب وارد شوید.
تعداد افراد امتیاز دهنده: 3 | امتیاز: 5 از 5