«سرمایه‌های انسان»


مقدمه

آیات + متن درس

اندیشه و تحقیق

 

در بین کاروان هستی که حرکت تکاملی به سوی خدا دارد، انسان به خاطر داشتن هدف متفاوت از سایر موجودات، دارای سرنوشت ویژه و متفاوت از سایر موجودات است.

این هدف متفاوت، «قرب الهی» است.

انسان باید مسیر کمال را طی کند تا به هدف قرب الهی برسد.

به همین خاطر، خداوند یک سری ویژگی به انسان داده است که بتواند با استفاده از این ویژگی ها مسیر کمال را طی کند و به هدف قرب الهی برسد. این ویژگی ها را با نام سرمایه های انسان یا عوامل رشد یاد می‌کنند.

سرمایه‌های انسان :

  برخورداری از روح و کرامت خدادادی

 قدرت تفکر  و تعقل

 قدرت اختیار و انتخاب

 فطرت خدا آشنا و خداگرا

 گرایش به نیکی ها و زیبایی ها

 نعمت امداد و هدایت الهی

در طول مسیر کمال، انسان با یکسری موانع هم روبرو می‌شود، این موانع سبب می شوند که انسان نتواند به راحتی مسیر کمال را طی کند.

خدای متعال، علاوه بر این‌که سرمایه های رشد و رستگاری را به ما نشان داده، عوامل سقوط و گناه و دور ماندن از سعادت را نیز به ما معرفی کرده است.

موانع رشد در مسیر کمال :

 مانع درونی : نفس اماره

 مانع بیرونی : شیطان

 

توجه!

متن این درس، در واقع همان تفسیر آیات درس است . پس در این درس، آیه و متن را همراه با هم، به صورت زیر می آوریم.

 

موضوع اصلی این درس خودشناسی و شناخت جایگاه خو در نظام هستی است. چرا که انسان اگر ویژگی های وجودی خود را بشناسد، می‌تواند در طول پیمودن مسیر کمال از این ویژگی‌ها استفاده کند.

پس : «ارزش هرکس به درک و فهم وی از حقیقت هستی و جایگاه خود در نظام آفرینش بستگی دارد

امام علی (ع) در سخنی به همین موضوع اشاره می‎‌‌کند و می‌فرماید :

«خدا رحمت کند کسی را که بداند از کجا آمده، در کجا قرار دارد و به کجا می‌رود

دو بیت شعر زیر هم به همین موضوع «اهمیت خودشناسی و شناخت جایگاه خود درنظام هستی» اشاره دارند:

روزها فکر من این است و همه شب سخنم      که چرا غافل از احوال دل خویشتنم

از کجا آمـــده ام،   آمدنم بـــهــر چه بود              به کجا می‌روم آخر، ننمایی وطنــم

 

عوامل رشد انسان در مسیر کمال

 سرمایه‌ی روح و کرامت خدادادی

سوره‌ی اسراء – آیه 70

وَ لَقَد کَرَّمنا بَنی ءادَمَ : و همانا فرزند آدم را گرامی داشتیم

وَ حَمَلناهُم فِی الَبرِّ وَ البَحرِ : و آنرا در خشکی و دریا برنشاندیم

وَ رَزَقناهُم مِنَ الطَّیِّباتِ : و آنها را از انواع روزی‌های پاکیزه روزی دادیم

وَ فَضَّلناهُم عَلی کَثیرٍ مِمَّن خَلَقنا تَفضیلاً : و آنها را بر بسیاری از آفریدگان خویش برتری بخشیدیم

متن مربوطه

خداوند به ما کرامت بخشیده و بر بسیاری از مخلوقات برتری داده است.

آنچه را که در آسمان ها و زمین است برای ما آفریده و توانایی بهره‌مندی از آنها در وجود ما قرار داده است.

 سرمایه‌ی قدرت تعقل و تفکر

سوره‌ی زمر – آیات 17 و 18

...فَبَشِّر عِبادِ : پس بندگانم را مژده ده

الَّذینَ یَستَمِعونَ القَولَ : آنان که سخن را می‌شنوند

فَیَتَّبِعونَ اَحسَنَه : و بهترین آنرا پیروی می‌کنند

اولئِکَ الَّذینَ هَداهُمُ الله : اینانند که خدا آنها را هدایت کرده

وَ اولئِکَ هُم اولوا الاَلباب : و اینانند خردمندان

متن مربوطه

پروردگار، به ما قوّه و نیرویی عنایت کرده تا با آن بیندیشیم و راه درست زندگی را از راه های غلط تشخیص دهیم. حقایق را دریابیم و از جهل و نادانی دور شویم.

 سرمایه‌ی قدرت اختیار و انتخاب

سوره‌ی انسان – آیه 3

اِنّا هَدَیناهُ السَّبیل : همانا ما راه را به او نشان دادیم

اِمّا شاکِراً و اِمّا کفورًا : یا سپاس گذار خواهد بود یا ناسپاس

متن مربوطه

خداوند، ما را صاحب اراده و اختیار آفرید و مسئول سرنوشت خویش قرار داد.

سپس راه رستگاری و راه شقاوت را به ما نشان داد تا خود راه رستگاری را برگزینیم و از شقاوت دوری کنیم.

 سرمایه‌ی فطرت الهی و خداگرایی فطری

سوره‌ی روم – آیه 30

فَاَقِم وَجهَکَ : پس روی خود را حق گرایانه

 لِلدّینِ حَنیفًا :  به سوی دین نگه دار

فِطرَتَ اللهِ الَّتی : همان سرشت خدایی که

فَطَرَ النّاسَ عَلَیها : همه‌ی مردم را به آن سرشته است.

متن مربوطه

او، سرشت ما را با خود آشنا کرد و گرایش به خود را که گرایش به همه‌ی خوبی ها و زیبایی‌هاست، در ما قرار داد. از این رو، هر کس در خود می‌نگرد یا به تماشای جهان می‌نشیند، خدا را می‌یابد و محبتش را در دل احساس می‌کند.

امیر مؤمنان علی (علیه‌السلام) فرمود :

«در هیچ چیزی ننگریستم، مگر این‌که خدا را قبل از آن، بعد از آن و با آن دیدم.»

گاهی غفلت‌ها سبب دوری ما از او می‌شود، ولی باز که به خود برمی‌گردیم، او را در کنار خود می‌یابیم و می‌گوییم :

دوست نزدیک‌تر از من به من است       وین عجب‌تر که من از وی دورم

چه  کنم  با  که  توان  گفت  که  او        درکنار   من   و   من    مهجورم

نکته این دو بیت با این قسمت از آیه 16 سوره‌ی «ق» از همین درس ارتباط دارد :

نَحنُ اَقرَبُ اِلَیهِ مِن حَبلِ الوَرید : ما از رگ گردن به او نزدیک‌تریم.

 سرمایه‌ی گرایش به نیکی ها و زیبایی ها

سوره‌ی شمس – آیه 7 و 8

وَ نَفسٍ وَ ما سَوّاها : سوگند به نفس و آن‌که سامانش بخشید

فَاَلهَمَها فُجورَها و تَقواها : آن‌گاه بدکاری و تقوایش را به او الهام کرد.

سوره قیامت – آیه 2

وَ لا اُقسِمُ بِالنَّفسِ اللَّوّامَة : و سوگند به نفس ملامت کننده

متن مربوطه

خدای متعال، شناخت خیر و نیکی و گرایش به آن و شناخت بدی و زشتی و بیزاری از آن را در ما قرار داد، تا به خیر و نیکی رو آوریم و از گناه و زشتی بپرهیزیم. از این روست که :

همه‌ی ما فضائلی چون صداقت، کرامت، عزّت نفس و عدالت را دوست داریم و از دورویی، حقارت نفس، ریا و ظلم بیزاریم.

و اگر به یکی از گناهان آلوده شدیم، خود را سرزنش و ملامت می‌کنیم و در اندیشه‌ی جبران بر می‌آییم.

 سرمایه و نعمت برخورداری از هدایت و امداد الهی

سوره‌ی عنکبوت – آیه 69

وَ الَّذینَ جاهَدوا فینا : و کسانی که در راه ما (تلاش و ) جهاد کنند

لَنَهدیَنَّهُم سُبُلَنا : راه های (قرب به) خود را به آنان نشان خواهیم داد

وَ اِنَّ اللهَ لَمَعَ المُحسِنین : و همانا خداوند با نیکوکاران است

متن مربوطه

علاوه بر این سرمایه های بزرگ، خداوند، پیامبران و پیشوایان پاک و دلسوزی را همراه با کتاب راهنما برای ما فرستاد تا راه سعادت را به ما نشان دهند و در پیمودن راه حق به ما کمک کنند.

همچنین وعده داده است که هرکس در راه خدا، که راه خوشبختی خودمان است، تلاش کند، او را از امدادهای غیبی خود بهره‌مند سازد و در رسیدن به مقصد یاری می‌کند.

 
 

موانع رشد و رستگاری

مانع اول : نفس اماره(مانع درونی)

سوره‌ی «ق» – آیه 16

وَ لَقَد خَلَقنَا الاِنسان : و همانا ما انسان را آفریدیم

وَ نَعلَمُ ما تُوَسوِسُ به نَفسُه : و هرچه را که نفسش او را وسوسه می‌کند، می‌دانیم

نَحنُ اَقرَبُ اِلَیه : و ما به او نزدیک‌تریم

مِن حَبلِ الوَرید : از رگ گردن

سوره‌ی یوسف – آیه 53

و ما اُبَرِّئُ نَفسی : و من نفس خود را تبرئه نمی‌کنم

إنَّ النَّفسَ لاَمّارَةٌ بِالسّوء : زیرا نفس(انسان) به بدی فرمان می دهد.

إلّا ما رَحِمَ رَبّی : مگر آنکه پروردگارم رحم کند

اِنَّ رَبّی غَفورٌ رَحیم : که همانا پروردگار من آمرزنده‌ی مهربان است

متن مربوطه

خداوند به ما یاد آوری می‌کند که  عاملی درونی، انسان ها را برای رسیدن به لذت‌های زودگذر دنیایی، به گناه دعوت می‌کند و از پیروی از عقل و وجدان باز‌ می‌دارد.

این عامل درونی همانی است که حضرت علی (علیه‌السلام) درباره‌اش فرموده :

«دشمن‌ترین دشمن تو همان نفسی است که در درون توست

و دو بیت زیر نیز، نفس اماره را توصیف کرده است :

نفس، هر دم در درونت در کمین      از همه مردم بتر در مکر و کین

دشمنی داری چنین در سرّ خویش     مانع عقل است و خصمِ جان و کیش

مانع دوم : شیطان (مانع بیرونی)

سوره‌ی بقره – آیات 168 و 169

یا َیُّهَا النّاس : ای مردم

کُلوا مِمّا فی الاَرضِ حَلالًا طَیِّبًا : از آنچه که در زمین است، حلال و پاکیزه بخورید

وَ لا تَتَّبِعوا خُطُواتِ الشَّیطان : و از وسوسه های شیطان پیروی نکنید

اِنَّه لَکُم عَدُوٌّ مُبین : همانا او برای شما دشمنی آشکار است.(168)

اِنَّما یَأمُرُکُم بِالسّوءِ و الفحشاء : او شما را فقط به بدی و کار زشت فرمان می‌دهد

وَ اَن تقولوا عَلَی الله : و اینکه بگویید درباره‌ی خدا

ما لا تَعلَمون : آنچه را که نمی‌دانید.(169)

متن مربوطه

خداوند از موجود گمراه کننده ای خبر می‌دهد که خود را برتر از آدمیان می‌پندارد و سوگند یاد کرده که فرزندان آدم را فریب دهد و از رسیدن به بهشت باز دارد.

کار شیطان :

1 . وسوسه کردن

2 . دادن وعده های دروغین

جز از این دو مورد، راه نفوذ دیگری در انسان ندارد.

 این خود انسان است که به او اجازه‌ی وسوسه می‌دهد، و یا راه فریب را بر او می‌بندد.

 

شیطان معمولاً از راه های زیر انسان را گمراه می کند :

1 . زیبا و لذت‌بخش نشان دادن گناه.

2 . سرگرم کردن به آرزوهای سراب‌گونه‌ی دنیایی.

3 . غافل کردن از خدا و یاد او.

4 . ایجاد کینه و دشمنی میان مردم.

 

شیطان که دشمن آشکار انسان است، در روز قیامت که کار از کار گذشته و فرصتی برای توبه باقی نمانده، به اهل جهنم می‌گوید : «خداوند به شما وعده‌ی حق داد، اما من به شما وعده‌ای دادم و خلاف آن عمل کردم. البته من بر شما تسلطی نداشتم، فقط شما را به گناه دعوت کردم.

این خودتان بودید که دعوت مرا پذیرفتید.

پس در این روز قیامت، خود را سرزنش کنید نه مرا.

نه من می‌توانم به شما کمکی کنم و نه شما می‌توانید مرا نجات دهید.»

 
 

 ارزش‌های وجودی انسان که او را بر سایر موجودات برتری می‎‌دهد، کدامند؟

برخورداری از روح و کرامت خدادادی – قدرت تفکر و تعقل – قدرت اختیار و انتخاب – فطرت خدا آشنا – گرایش به نیکی ها و زیبایی ها – برخورداری از هدایت و امداد الهی

 

در آیات 54 و 55 سوره‌ی قمر تأمل کنید و ببینید چه جایگاهی برای انسان های پاک و پرهیزگار پیش بینی شده است.

سورۀ قمر – آیۀ 54 و 55

پیام اصلی

إنَّالمُتَّقِنَ فی جناتٍ و نَهَر : همانا پرهیزگاران در باغ‌ها و (کنار) رودها هستند(54)

جایگاه جسمانی(فی جناتٍ و نَهَر) و روحانی(عِندَ مَلیکٍ مُّقتَدِر) پرهیزکاران

فی مَقعَدِ صِدقٍ عِندَ مَلیکٍ مُّقتَدِر : در جایگاهی راستین، نزد فرمانروایی مقتدر(55)

در این دو آیه، برای پرهیزکاران، هم جایگاه جسمانی(فی جناتٍ و نَهَر) و هم جایگاه روحانی(عِندَ مَلیکٍ مُّقتَدِر) پیش بینی شده است.

 

  آیا وجود شیطان مانع اختیار و اراده‌ی ما در تصمیم‌گیری ها می‌شود ؟

خیر. زیرا کار شیطان فقط وعده دادن و وسوسه کردن است. و جز این دو مورد، راه نفوذ دیگری ندارد. و در نتیجه مانع اختیار انسان در تصمیم‌گیری ها نمی‌شود.

 

سرمایه های الهی در وجود ما را با موانع رشد مقایسه کنید و تقابل میان آنها را توضیح دهید.

خداوند، یک سری سرمایه به انسان عطا کرده که انسان بتواند با استفاده از این ویژگی ها، مسیر کمال را طی کند. در کنار این سرمایه ها، دو مانع رشد هم وجود دارد.

انسان با استفاده از این سرمایه ها، می‌تواند این موانع را کنار بزند.

در واقع، سرمایه ها در تقابل با موانع هستند.

مثلاً نفس اماره در مقابل نفس لوامه است؛ چون هنگامی که نفس اماره به بدی امر می‌کند، نفس لوامه به انسان، خوبی ها را یادآوری می‌کند.

به این جزوه آموزشی امتیاز دهید:
لطفا برای امتیاز دادن به این مطلب وارد شوید.
تعداد افراد امتیاز دهنده: 7 | امتیاز: 5 از 5