هورمون و غده

دو دستگاه غده‌های داخلی و عصبی مسئول تنظیم کار سایر سلول‌های بدن هستند و کار سلول‌ها و بافت‌های مختلف بدن را هماهنگ می‌کنند. در این فصل به بررسی تنظیم توسط دستگاه درون‌ریز می‌پردازیم. البته کار این دو دستگاه کاملا به هم مربوط است و بر یکدیگر تاثیر گذارند.

تنظیم دراز مدت فعالیت‌های متابولیکی، رشد و تولید مثل را معمولا غده‌های درون‌ریز انجام می‌دهند و در عین حال تنظیم سوخت و ساز بدن، تنظیم قند خون و واکنش در برابر ترس، تنظیم مقدار غلظت موادی چون گلوکوز، آب، سدیم، پتاسیم، کلسیم، آب میان بافتی و خون، بر عهده همین غده‌ها و هورمون‌های ترشح شده ی آن‌هاست.

تنظیم فرایندهای مختلف، از قبیل رشد، نمو، رفتار و تولید مثل

تنظیم رشد

هورمون رشد یا سوماتوتروپ

تولید مثل

هورمون‌های LH  و FSH، استروژن و پروژسترون

هماهنگی بین تولید، مصرف و ذخیرهٔ انرژی

سوخت و ساز

هورمون‌های تیروئیدی

تنظیم گلوکوز خون

هورمون‌های انسولین و گلوکاگون، کورتیزول

حفظ حالت پایدار بدن، مانند ثابت نگه داشتن مقدار آب و نمک‌های مختلف درون بدن

تنظیم کلسیم خون

هورمون پاراتیروئیدی (پاراتورمون)، هورمون کلسی تونین

تنظیم سدیم و پتاسیم

هورمون آلدسترون

وادار کردن بدن به انجام واکنش در برابر محرک‌‌ها، مانند ستیز و گریز.

تنظیم بدن برای ستیز و گریز (افزایش فشار خون، افزایش قند خون، افزایش زنش قلب، افزایش خون‌رسانی به شش‌ها، ماهیچه‌های اسکلتی، قلب و مغز)

هورمون نفرین و نور اپی نفرین

 

 نگران نباشید! در ادامه فصل با تمامی هورمون‌های بالا آشنا خواهید شد!

هورمون: هورمون‌ها موادی هستند که سلول‌های خاصی آنها را به درون خون ترشح می‌کنند، تا فعالیت سلول‌های دیگری را در بدن تنظیم کنند. سلول‌هایی که تحت تأثیرهورمون قرار می‌گیرند، سلول‌های هدف نامیده می‌شوند.

هورمون‌ها بعد از آنکه ترشح می‌شوند، از طریق جریان خون، خود را به سلول‌های هدف می‌رسانند. امروزه موادی ساخته  شده‌اند که بدون ورود به جریان خون، روی سلول‌های مجاور خود اثر می‌کنند. هر چند این مواد هم به عنوان پیک شیمیایی عمل می‌کنند و بر عملکرد سلول‌ها تأثیر می‌گذارند، اما معمولاً به آنها هورمون گفته نمی‌شود؛ انتقال دهنده‌های عصبی از این نوع‌اند.

پس از عبارت بالا که مربوط به کتاب درسی می‌شه، این موارد درباره پیک‌های شیمیایی نتیجه‌گیری می‌شه:

انواع پیک‌های شیمیایی

هورمون‌ها: پیک‌های شیمیایی که توسط غده‌های درون‌ریز و یا سلول‌های درون‌ریز ترشح می‌شوند. ابتدا وارد فضای میان بافتی شده و سپس وارد جریان خون می‌شوند.

پیک‌های شیمیایی که توسط نورون‌ها ترشح می‌شوند مانند انتقال دهنده‌های عصبی که این مواد وارد خون نمی‌شوند؛ بلکه این مواد از طریق آب میان بافتی به سلول‌های هدف می‌رسند.

موادی که توسط سلول‌ها و بافت‌های مختلف ترشح می‌شوند. تعداد زیادی از سلول‌های بدن برای ارتباط گیری با سلول‌های دیگر این مواد را تولید می‌کنند .هیستامین از جمله همین مواد است که در هنگام عفونت و یا حساسیت از بعضی از سلول‌های بافت پیوندی ترشح می‌شود؛ این مواد از طریق آب میان بافتی به سلول‌های هدف می‌رسند.

 
 
غده های درون ریز انسان

دستوری که هورمون به سلول هدف می‌دهد، هم بستگی به نوع هورمون و هم بستگی به سلول هدف دارد. به عنوان مثال ممکن است یک هورمون بر سلول خاصی اثر کند و آن را وادار کند پروتئین ویژه‌ای بسازد و یا آنزیم خاصی را فعال کند. همان هورمون ممکن است بر سلول دیگری اثر کند و سبب تغییر نفوذپذیری غشای آن سلول شود، یا سلول را به ترشح هورمون دیگری وادار کند. مثلا هورمون گاسترین سلول‌های حاشیه‌ای معده را وادار به تولید اسید و سلول‌های اصلی را وادار به تولید آنزیم می‌کنند.

آکادمی کنکور - نکته کنکورینکته: هورمون اوکسی توسین دارای دو بافت هدف متفاوت است؛ هم باعث خروج شیر از پستان می‌شود و هم باعث انقباضات ماهیچه‌های صاف رحمی هنگام زایمان می‌شود که البته این دو عمل برخلاف اعمال هورمون گاسترین که همزمان است غیر همزمان اتفاق می‌افتد.

آکادمی کنکور - نکته کنکوری بعضی هورمون‌ها می‌توانند باعث تحریک سلول عصبی یا ماهیچه‌ای بشوند.

هورومون‌ها کجا ساخته می‌شوند؟

غده، اندامی است که سلول‌های آن موادی از خود ترشح نمی‌کنند. غدۀ درون‌ریز اندامی است که کار اصلی آن ترشح هورمون است. به طور دقیق‌تر غده درون‌ریز به مجموع سلول‌های تخصص یافته‌ی ترشحی می‌گویند که دارای شبکه مویرگی غنی‌ای است؛ سلول‌های ترشحی این غده در تماس نزدیک با جداره مویرگ‌ها هستند و ترشحات این سلول‌ها یعنی هورمون‌ها حتما از جدار مویرگ‌های می‌گذرند تا از طریق خون به سلول هدف برسند. این غده‌ها مجرای مشخصی برای ترشح کردن موادی که سلول‌های تشکیل دهنده آن می‌سازند ندارد. اگر از سال قبل یادتون باشه ما غده‌های برون‌ریز هم داشتیم مانند غده مولد عرق یا بزاقی که ترشحات خود را از راه مجرایی معین به بیرون از بدن یا داخل لوله گوارشی می‌ریزند.

آکادمی کنکور - نکته کنکورینکته مفهومی: پس همه ترشحات برون ریز لزوما به خارج از بدن نمی‌رود، اما همه ترشحات برون‌ریز حتما ابتدا به مجرایی می‌ریزند.

آکادمی کنکور - غدد برون ریز و درون ریز
 

غده درون‌ریز

غده برون‌ریز

فاقد مجرا

دارای مجرای خاص

اثر بر بافت دارد

اثر بر بافت ندارد

ابتدا به مایع بین سلولی و سپس خون می‌ریزند

مستقیم به مجرای خود و ممکن است به بیرون از بدن بریزند

غده هیپوفیز

هیپوتالاموس

تیروئید

غدد فوق کلیه

بیضه و تخمدان

 

 

مثال:

1.غده‌های بزاقی که باعث ترشح لیزوزیم، موسین ،آمیلاز(پتیالین) می‌شود.

2.غده‌های اشکی: لیزوزوم ترشح می‌کنند

3.غده‌های پستانی

4.پروستات و وزیکول سمینال (در فصل 11 سال سوم باهاشون آشنا می‌شوید.)

5.غده‌های گوارشی معده که آنزیم پپسینوژن و رنین ترشح می‌کنند.

نکته مهم: غده‌های برون ریز تحت تاثیر اعصاب سمپاتیک و پاراسمپاتیک هستند.

 

آکادمی کنکور - سوالآیا همه هورمون‌ها از غدد درون‌ریز ترشح می‌شوند؟ خیر! علاوه بر غده‌های درون‌ریز، بعضی دیگر از اندام های بدن ضمن انجام کارهای خاص خود، ترشح هورمون را نیز به عنوان یکی از وظایف فرعی، انجام می‌دهند. نمونهٔ این اندام‌ها عبارت‌اند از: مغز، معده، رودهٔ باریک و کلیه.

 

اندام ترشح کننده

هورمون

بافت هدف

عمل

مغز

هورمون‌های محرک هیپوفیز پیشین ساخته شده در نورون‌های هیپوتالاموس

هیپوفیز پیشین

تنظیم هورمون‌های هیپوفیز پیشین

روده (دوازدهه)

هورمون سکرتین

پانکراس

افزایش ترشح بی‌کربنات از پانکراس

کلیه و کبد

هورمون اریتروپویتین

مغز قرمز استخوان (بافت پیوندی)

افزایش تولید گلبول قرمز

معده (سلول‌های مجاور پیلور)

هورمون گاسترین

معده

افزایش ترشح اسید و تا حدی آنزیم‌های معده

 

آکادمی کنکور - نکته کنکورینکته: پژوهش‌های جدید ممکن است سلول‌های درون‌ریز جدیدی را در اندام‌های مختلف بدن آشکار کنند. پس لزوما همه سلول‌های درون‌ریز کشف نشده‌اند!

آکادمی کنکور - سوالسوال: آیا لزوما همه غده‌ها یا فقط برون‌ریزند یا درون‌ریز؟

پاسخ: خیر، پانکراس، غده‌ای است که هم قسمت درون‌ریز (جزایر لانگرهانس) دارد و هم دارای قسمت برون‌ریز است. قسمت برون‌ریز پانکراس، بیکربنات و آنزیم‌های گوارشی را می‌سازد و از طریق مجراهای خاصی آنها را به رودهٔ باریک می‌رساند. قسمت درون‌ریز پانکراس دو هورمون به نام انسولین و گلوکاگون می‌سازد که هر دو درتنظیم مقدار قند خون دخالت دارند. در بخش‌های بعدی به تفصیل این دو هورمون را بررسی می‌کنیم.

مقایسه هورمون‌ها و انتقال دهنده‌های عصبی:

علاوه بر دستگاه درون‌ریز، دستگاه عصبی هم وظیفهٔ هماهنگی فعالیت‌های بدن را به عهده دارد. این دو دستگاه پیک‌های شیمیایی متفاوتی دارند. پیک‌های شیمیایی دستگاه عصبی، انتقال دهندۀ عصبی نامیده می‌شوند، در حالی که به پیک‌های شیمیایی دستگاه درون‌ریز، هورمون گفته می‌شوند. باید دانست بعضی از سلول‌های عصبی می‌توانند برخی هورمون‌ها را نیز تولید کنند مانند هورمون‌های اکسی توسین و هورمون ضد ادراری ADH که در جسم سلولی نورون‌های هیپوتالاموس ساخته شده در هیپوفیز پسین ذخیره می‌شود و همچنین هورمون‌های آزاد کننده و مهار کننده هیپوتالاموس.

 بعضی از مواد شیمیایی، هم به عنوان هورمون در دستگاه درون‌ریز و هم به عنوان انتقال دهندهٔ عصبی در دستگاه عصبی فعالیت دارند. مثلاً، اپی نفرین در بعضی جاها نقش هورمونی دارد و در برخی موارد به عنوان انتقال دهندهٔ عصبی عمل می‌کند. وقتی این ماده از یک سلول عصبی ترشح می‌شود، سبب انتقال پیام عصبی بین نورون‌ها می شود و هنگامی که از غدهٔ فوق کلیه ترشح می‌شود، به عنوان یک هورمون عمل می‌کند و فرد را برای حالت ستیز یا گریز آماده می کند.

 

تفاوت‌ها در

هورمون‌ها

انتقال دهنده‌های عصبی

1

سلول ترشح کننده

سلول ترشح کننده دستگاه درون‌ریز و یا سلول عصبی (نورون)

فقط نورون

2

محل ترشح

خون

فضای سیناپسی

3

سلول هدف

اغلب سلول‌های بدن

نورون، میون و غده‌ها

4

جنس ترشحات

استروئیدی یا آمینواسیدی

پروتئینی

5

دوام

زیاد

کم

6

سرعت عملکرد

کم

زیاد

7

نحوه انتقال  پیام

شیمیایی

الکتریکی در طول نورون و شیمیایی

8 وارد شدن به سلول هدف هورمون‌های استروئیدی و تیروکسین وارد سلول هدف می‌شوند. وارد سلول هدف نمی‌شوند بلکه مانند هورمون‌های آمینو اسیدی به گیرنده‌های غشای سلول هدف متصل می‌شوند.
 

شباهت هورمون‌ها و انتقال‌های عصبی:

هردو ابتدای ترشح به فضای میان بافتی می‌روند.

جنس هر دو می‌تونه پروتئینی باشه.

هر دو بر روی بافت‌های دیگر تاثیر می‌گذارند.

 

مولف: علیرضا سیاحی

آذر 94

به این جزوه آموزشی امتیاز دهید:
لطفا برای امتیاز دادن به این مطلب وارد شوید.
تعداد افراد امتیاز دهنده: 7 | امتیاز: 4.86 از 5
سلام. امکان دانلود که وجود نداره. در صورتیکه جزورو برای خودتون بخواید باید نسخه ی کامل تر و حرفه ای ترش رو بخرید. برای خرید جزوه با این شماره تماس بگیرید یا پیامک بزنید. 09359309066 علیرضا سیاحی
سلام ببخشيد اين جزوه ها به صورت كتابه يا PDF؟؟ اگه بخوام بخرم ببخشيد ميشه زودتر جواب بديد عجله دارم
سلام الان پی دی افه ولی داره کتاب میشه به صورت کتاب چاپی میاد بیرون.دوم مهر ماه سوم آبان و پیش آذر