فهرست

  1. واژه ها و ساختار آنها                  
    1. تعریف
    2. ساختار واژه ها 
    3. واژه مرکب
    4. واژه مشتق
    5. واژه مشتق-مرکب 
  2. پیشوندها 
  3. پسوندها 
  4. میان وندها 

 

                        فصل سوم  :  واژه ها و ساختار آنها 

       

 تعریف :  واژه از یک یا چند تکواژ ساخته می شود  .  واژه می تونه معنایی مستقل داشته باشه مثل کتاب و یا مفهومی غیر مستقل داشته باشه مثل که،تا و ..

  یا درون عبارت یا جمله دارای مفهوم باشه مثل نقش نمای اضافه (   ِ) و ... 

  زمانیکه دارید کلمات رو به اجزای تشکیل دهندش تجزیه می کنید ، دقت کنید که اون اجزا یا (( اسم )) ، (( صفت )) ، (( بن فعل )) و یا (( وند )) باشند . 

     >>  عبارت زیر از چند واژه تشکیل شده است؟ 

  (( گزارشگر مانند مهندسی است که می خواهد بنایی را بسازد . ابتدا وضع زمین و تناسب ساختمان را در ذهن خود مجسم می کند ، سپس به طرح ریزی می پردازد ))

   پاسخ  :     با توجه به نکته ی گفته شده ، عبارت را تجزیه می کنیم >

   / گزارشگر / مانند /    ِ/ مهندسی / است / که / می خواهد / بنایی / را / بسازد / ابتدا / وضع /   ِ/ زمین / و / تناسب /    ِ/ ساختمان / را / در / ذهن /

    /    ِ/ خود / مجسم / می کند / سپس / به / طرح ریزی / می پردازد /     >>>  جمله  29  واژه دارد . 


    توی همین مثال چند تا نکته هست که بهتره اونها رو همینجا به خاطر بسپرید!

      1- علامت های جمع و شناسه ی فعل ها به تنهایی یک واژه محسوب نمی شوند .

      2- نقش نمای اضافه (   ِ)  در شمارش ، یک واژه به حساب می آید . 

      3- حروف ربط و اضافه ( مثل از ، در ، که ، را و ... ) به تنهایی یک واژه  به حساب می آیند . 


       ساختار واژه ها  :  گفتیم که واژه از یک یا چند تکواژ ساخته می شود .  با توجه به تکواژهای به کار رفته در ساختمان واژه ،  میشه اونو به دو دسته تقسیم کرد :

   الف ) واژه ی ساده :    فقط یک تکواژ دارد  . یعنی از یک کلمه که معنی مستقل می دهد و قابل تجزیه نیست >>  مثل پاییز ، زمستان و ...

    ب ) واژه ی غیر ساده :    بیش از یک جزء یا تکواژ دارد و خود به سه دسته تقسیم می شود :  1- واژه ی مرکب   2- واژه ی مشتق   3- واژه ی مشتق مرکب 


       واژه ی مرکب 

    این واژه از دو تکواژ آزاد یا بیشتر تشکیل شده  >> مثل  آب پاش ، چهارراه و ...    ساختار واژه مرکب را در ادامه در یک جدول بررسی می کنیم 

                                                                       

ساختار واژه ی مرکب

 ردیف 

ساختار واژه مثال ردیف  ساختار واژه مثال
 1 اسم + اسم >> اسم                    

 کتابخانه      دست بند       

 6          صفت/قید+اسم >> اسم                                      بالادست ،    زیرجامه          
2 اسم + بن مضارع >>اسم دست بوس ،  نامه رسان 7 اسم + صفت >> صفت قدبلند ،خوش بخت 
3 صفت + اسم >> اسم سفید رود ،  هزار پا  8 اسم + بن مضارع >> صفت دروغ گو ، روان شناس
4 ضمیر + بن مضارع >> اسم خودنویس ، خودآموز 9 ضمیر + بن مضارع >> صفت خودپسند ، خودبین
5 صفت/قید+ بن مضارع >> اسم زیرزمین ، بالابر 10 صفت + بن مضارع >> صفت نزدیک بین ، زودرس

       


  واژه ی مشتق  :  ساختار این واژه از یک تکواژ آزاد و یک یا چند تکواژ وابسته تشکیل شده است .   به تکواژ آزاد پایه و به تکواژ وابسته وند می گوییم . 

  خود این وندها از نظر جای قرار گرفتن در ساختار واژه سه دسته اند :  الف ) پیشوندها   ب ) پسوندها   ج ) میان وند  

    الف )  پیشوندها  :  پیشوند ، وابسته ای است که قبل از هسته ( اسم ) می آید .   مهمترین پیشوندها در جدول ذیل آورده شده اند :

         

مهمترین پیشوندها
ساختار مثال ساختار مثال
  با + اسم >> صفت باادب ، باایمان   نا + بن فعل >> صفت ناشناس ، نایاب
  بی + اسم >> صفت بی ادب ، بی سواد   نَ + بن فعل >> صفت نَشکن ، نَسوز
  نا + صفت >> صفت نامعلوم ، نادرست   هَم + اسم >> صفت  هم درس ، هم وطن
  نا + اسم >> صفت  ناباب ، ناشکر    

      


    ب ) پسوندها  :   پسوند وابسته ای است که به دنبال هسته ( اسم ) می آید . 

             

مهمترین پسوندها
ساختار مثال ساختار مثال
اسم + (( ی )) >> صفت تهرانی ، رفتنی

صفت + (( ی ))      >> اسم

سفیدی ، خوبی 
 اسم + گر >> اسم آهنگر ، سفالگر صفت + گری >> اسم

یاغی گری ،  وحشی گری

اسم/صفت + یًت >> اسم وضعیٌت ، انسانیٌت

      بن ماضی + ار       >> اسم/صفت

رفتار ، گرفتار

            بن ماضی + ه            >> صفت مفعولی

            افسرده ، گرفته                                         بن مضارع/اسم/صفت + ه >> اسم خنده ، زبانه ، سپیده               
بن مضارع + ِش >> اسم گویش ، بینش بن مضارع + ان >> صفت/قید گریان ، خندان
        اسم/صفت+انه     >>اسم/صفت/قید صبحانه ، محرمانه ، کودکانه صفت شمارشی+گانه>>صفت دوگانه ، سه گانه
بن مضارع+ َنده >>صفت دونده ، گوینده

     بن مضارع + ا       >> صفت

جویا ، کوشا
بن ماضی +گار >> صفت ماندگار ، رستگار اسم + چی >> اسم

      گاری چی ،     پست چی

اسم + بان >> اسم باغبان ، پاسبان اسم + دان >> اسم نمکدان ، شمعدان
اسم +  ِستان >> اسم سروِستان ، گلِستان اسم + گاه >> اسم خوابگاه ، صبحگاه
اسم + زار >> اسم لاله زار ، گندم زار اسم + یٌه >> اسم/صفت نقلیٌه ، مجیدیٌه
اسم/صفت + َک >> اسم طفلَک ، سفیدَک اسم + چه >> اسم قالیچه ، صندوقچه
اسم + مند >> صفت ثروتمند ، هنرمند اسم + ور >> صفت هنرور ، بارور
اسم + ناک >> صفت غمناک ، سوزناک

       اسم + وار >>      صفت/قید

امیدوار ، سوگوار
اسم + واره >> اسم گوشواره ، جشنواره اسم + گین >> صفت غمگین ، اندوهگین
اسم/صفت+(( ین ، ینه )) >> صفت پشمین ، چوبینه ، آهنین    

 


     ج )  میان وندها  :  وابسته ای است که در بین ساختمان واژه قرار می گیرد .  مهمترین میان وندها به شرح ذیل است : 

            

مهمترین میان وندها
میان وند مثال   میان وند مثال
  و  یا     ُ  گفت و گو  ، کشت و کار( کشت  ُ کار )        ا        برابر  ،  سراپا
  تا سرتاسر   ،  سر تا پا       در صد درصد ، صد در هزار
به   نو به نو   ،  تا به تا     بر    پابرجا  ،  جان بر کف
    /     ِ / رخت ِ خواب    ،  آتش   ِ عشق                                                             

 


   واژه ی مشتق - مرکب  :  این نوع واژه ویژگی مشتق و مرکب را با هم دارد  و به طور معمول به دو شکل کلی ساخته می شود .

 الف )  اگر به واژه ی مرکب (( وند )) اضافه شود ، به واژه ی مشتق - مرکب تبدیل می شود . مثل واژه ی جوان مرد >> اضافه شدن وند (( نا )) >> ناجوان مرد 

  ب ) اگر به واژه ی مشتق (( تکواژ آزاد )) اضافه شود ، واژه ی مشتق - مرکب ساخته می شود .  مثل واژه ی دانش >> افزودن تکواژ آزاد (( جو )) >> دانشجو

    ساختار کلی این نوع واژه را در جدول زیر آمده است : 

                              

ساختار واژه ی مشتق - مرکب
ساختار مثال ساختار مثال
  وند + صفت مرکب >> صفت

          ناجوان مرد ،            نا خودآگاه

    صفت مرکب/مشتق-مرکب         + وند >> اسم کارشناسی ، دانشجویی
اسم + بن + وند >> اسم اسم نویسی ، دست بوسی بن + وند + بن >> صفت دانِش آموز ، دانِش پژوه
صفت + اسم + وند >> اسم/صفت/قید صد تومانی ، یک طرفه اسم مشتق + اسم >> اسم دانشسرا ، دانش نامه

اسم + وند + بن       >> صفت

خدانشناس ، حقوق بگیر

      اسم + وند + اسم >>          اسم/صفت/قید

سراسر ، سر تا پا 
بن + وند + بن >> اسم داد و ستد ، گفت و گو                                                  

 


  >>  در عبارت زیر چند واژه وجود دارد ؟ 

  (( دانش نامه ی ایران و اسلام شامل اطلاعات فراوان در تاریخ و فرهنگ ایران و حکومت اسلامی از روزگار کهن تا عصر حاضر است ))

  پاسخ   :   عبارت را به اجزای سازنده اش تجزیه می کنیم ، البته با رعایت نکته کلیدی گفته شده! 

    / دانش نامه / یِ / ایران / و / اسلام / شامل /    ِ/ اطلاعات /   ِ/ فراوان / در / تاریخ / و / فرهنگ /    ِ/ ایران / و / حکومت /    ِ/ اسلامی / 

     / از / روزگار /    ِ/ کهن / تا / عصر /    ِ/ حاضر / است /    >>   عبارت 29 واژه دارد .   

                 

   >> در عبارت زیر چند واژه ی مشتق ، مرکب و مشتق - مرکب وجود دارد؟

  (( هر سال این فرزند فراموش کار که سرگرم کارهای ساختگی ، مادر خود را از یاد می برد ، با یادآوری وسوسه انگیز نوروز به دامن وی باز می گردد . درآمیختن

    روح مردم ایران ، این سرزمین بلاخیز و پیوند دادن نسل های این قوم بر سر چهارراه حوادث تاریخ نشسته است ))

   پاسخ  :   با توجه به ساختار کلمات در عبارت شروع می کنیم :

    واژه های مشتق  :   ساختگی  -  درآمیختن 

    واژه های مرکب :   فراموش کار  -  سرگرم  - وسوسه آمیز  - نوروز  - سرزمین  - بلاخیز  - چهارراه   (  همگی دو جزئی هستند  )

    واژه های مشتق - مرکب  :   یادآوری  - پیوند دادن   ( دو جزئی + یک وند اشتقاقی ) 

 


     >> در عبارت زیر چند واژه ی (( مرکب )) و (( مشتق )) وجود دارد؟

    (( زلزله ی رودبار ، هراسناک و مرگ بار بود . همهمه ی مردم از دور به گوش می رسید که از واهمه ، سرپناهی جز خدا نداشتند )) 

     پاسخ  :  کلمات را با توجه به ساختار آنها تفکیک می کنیم :

     واژه های مرکب  :   مرگ بار ( اسم + بن مضارع )  ،  سر پناهی ( اسم + اسم )  >> دقت داشته باشید که (( ی نکره )) تاٌثیری در ساختار واژه ی مرکب ندارد .

     واژه های مشتق :   هراسناک ( اسم + ناک )   ،  رودبار ( اسم + بار )  >> توجه کنید که در مورد واژه ی رودبار ، بار پسوند مکان است

      و مشتق به حساب می آید و نمی توانیم این واژه را مرکب به حساب بیاوریم .

      کلمه ی همهمه نیز ساده است و قابل تجزیه نیست ( اگر تجزیه اش کنیم معنای خود را از دست می دهد )


      اگه موافقید چند تا تست رو با هم مرور کنیم : 

     ساختمان کدام گروه از واژه ها به ترتیب معادل (( ناسپاس - منشی گری - روزانه - کُشتار )) است؟                  ( سراسری - تجربی - 94 ) 

        1 ) نافرمان - صوفی گری - مردانه - دیدار 

        2 ) ناشناس - یاغی گری - محرمانه - گرفتار

        3 ) نامعلوم - خوالیگری - شُکرانه - برخوردار

        4 ) نارس - آهنگری - شبانه - شنیدار  

              پاسخ  :  اول ساختمان واژه های خود عبارت رو مشخص می کنیم :   میریم سراغ کلمه ی اول! 

               (( ناسپاس ))  >> نا + اسم  >>   اگه دقت کنید می بینید تو همون نگاه اول! ، دو گزینه رد میشه! 

                ناشناس  >>  نا + بن مضارع ( گزینه ی دوم )   و  نارس  >> نا + بن مضارع  ( گزینه ی چهارم ) >>   می مونه گزینه های اول و سوم! 

                حالا کلمه ی اول این دو تا رو هم بررسی می کنیم  :    نافرمان ( نا + اسم ) ( گزینه ی اول )   و   نامعلوم ( نا + صفت ) ( گزینه ی سوم ) >> جواب ما گزینه ی اوله!

                همونطور که می بینید نیازی نیست همه ی کلمات رو بررسی بکنید!  این تست رو کمتر از ده ثانیه باید جواب می دادید!! 


         اجزای ساختمان کدام واژه ها به ترتیب معادل (( دهش - نامنظم - زیرنویس - آبرفت )) است؟                        ( سراسری - 94 - ریاضی ) 

             1 ) روش - ناشُکر - زیربنا - خداپسند

             2 ) نگارش - ناتمام - دورنما - دست فرسود

             3 ) کنش - نادار - پیش پرده - دست پخت

             4 ) آرامش - نادرست - دست بوس - سرنوشت

                پاسخ  :   بیاید ابتدا ساختمان واژه های خود عبارت رو مشخص کنیم  :  

                دهش ( بن مضارع + َش )      ،      نامنظم ( نا + صفت )     ،     زیرنویس ( اسم + بن مضارع )      ،       آبرفت ( اسم + بن ماضی ) 

                 مطمئنم شما هم با کمی دقت و حوصله به گزینه ی دوم می رسید!      فقط کافیه توی هر گزینه ، یک کلمه پیدا کنید که مطابق ساختمان واژه های عبارت ما نباشه!

                 در گزینه ی اول کلمه ی (( زیربنا ))   و  در گزینه سوم کلمه ی (( پیش پرده ))  مطابق واژه های عبارت نیستند!  پیدا کردن علت رد گزینه ی چهارم با خودتان!!


            از میان واژه های زیر ، ساختمان چند واژه از (( اسم + بن مضارع + پسوند )) ساخته شده است؟                  ( سراسری - هنر - 94 ) 

                   (( دلسوزی - خویشتن طلبی - پدرخوانده - چاره اندیشی - کارگزاران - سرگردانی - طبقه بندی - سخن پراکنی - آیینه بندان - شناسنامه - احوالپرسی ))

                      1 ) هفت                                 2 ) هشت                                   3 ) نُه                                     4 ) ده 

                      پاسخ  :   از میان واژه های عبارت ، آنهایی را که ساختمان متفاوتی دارند ، بررسی می کنیم : 

                         خویشتن طلبی >> (( ضمیر + بن مضارع + وند ))  ،  پدرخوانده >> (( اسم + بن ماضی + وند ))  ،  شناسنامه >> (( بن مضارع + وند )) 

                         >> هشت واژه ی دیگر مطابق با ساختمان مورد نظر در عبارت است >> جواب گزینه ی دوم است! 


           کدام گزینه براساس الگوی (( صفت + اسم + نقش نمای (   ِ  ) + اسم + نقش نمای (   ِ  ) + صفت )) ساخته شده است؟     ( سراسری - انسانی - 94 ) 

                1 ) کدام پهلوان مبارز ایران زمین 

                2 ) پنج روز به جا مانده ی عمر انسان بی خبر 

                3 ) بعضی سروده های شاعران گذشته 

                4 ) همان جنگ جوی دلاور عرصه ی جنگ جهانی

               پاسخ  :   چاره ای نداریم جز اینکه گزینه ها را با الگوی مطرح شده در عبارت مطابقت بدهیم!

              در گزینه ی اول ، واژه ی (( مبارز )) که بعد از نقش نمای اضافه ( کسره ) آمده ، صفت است ، نَه اسم

              در گزینه ی دوم ، واژه ی (( به جا مانده )) نیز صفت است و اسم نیست! 

               در گزینه ی چهارم هم واژه ی (( دلاور )) مانند دو گزینه ی قبلی صفت است ، نَه اسم! >> اما گروه واژگان در گزینه ی سوم مطابق با الگوست! >> جواب گزینه ی سوم!


 

 

         موُلف : رضا اشرفی

آبان ماه 1394 

 

 

 

به این جزوه آموزشی امتیاز دهید:
لطفا برای امتیاز دادن به این مطلب وارد شوید.
تعداد افراد امتیاز دهنده: 3 | امتیاز: 5 از 5