فهرست

  1. تکواژها  
    1. تعریف
    2. تکواژ آزاد
    3. تکواژ وابسته
  2. انواع تکواژ آزاد 
  3. انواع تکواژ وابسته
  4. مثال
  5. نکات
  6. جدول انواع فعل و زمان های آن 

 

                                   فصل دوم :  تکواژها

 

 تعریف   :  تکواژ از یک یا چند واج ساخته می شود . در واقع اگر واژه را جزء به جزء تفکیک کنیم ، به آخرین جزء معنادار و یا دستوری که می رسیم  

             تکواژ است .  تکواژ خود به دو دسته تقسیم می شود > تکواژ آزاد و تکواژ وابسته . 


           تکواژ آزاد  :  تکواژی است که کاربرد مستقلی دارد . یعنی این نوع تکواژ به تنهایی در عبارت ها و جملات به کار می رود و دارای معناست .

          تکواژ آزاد دو دسته است   >  دسته ی اول تکواژ آزد قاموسی است  که  تکواژیه  که تنها یک جزء داره و بیشتر از اون  قابل تفکیک نیست  . 

          تکواژ آزاد دستوری : این تکواژ هم همونطور که از اسمش پیداست کارکرد دستوری در عبارات و جملات داره . 


            انواع تکواژ آزاد  

          1- کسره ی بین دو واژه (   ِ) ( نقش نمای اضافه )  یک تکواژ آزاد به حساب می آید  ،  مثال  :  کتاب ِ ادبیات  ( کسره مابین دو واژه یک تکواژ به شمار می آید ) 

          2- بن های ماضی و مضارع ، به تنهایی یک تکواژ آزاد به حساب می آیند .   بن  یا ریشه های فعل رو که یادتون هست؟!  

         بن ماضی ، مصدر بدون (( ن )) است ( که بهش مصدر مرخٌم میگن! )  ( مثال :  مصدر  :  گفتن  > (( ن را حذف کن! )) > گفت     (  به همین راحتی!! )

         بن مضارع ، از مصدر فعل امر بسازید! > (( ب )) رو از اول کلمه ی امر حذف کنید!  ( مثال  :  مصدر  : گفتن > فعل امر > بگوی > (( ب را حذف کن! )) > گوی 

          3- حروف ربط  مثل ( برای ، زیرا ، از ، اگر ، یا ، با ، و ... )  ،  حروف ندا  مثل ( ای ، یا و ... )  و همینطور نقش نمای مفعول ( را )  تکواژ آزاد به حساب میان .  

          به نظرتون چرا این حروف تکواژ آزاد به حساب میان؟!  >  چون همگی این حروف مستقل در جملات به کار میرن و مفهوم مشخصی هم دارند .  


            تکواژ وابسته  :  این نوع تکواژ کاربرد مستقلی ندارد .  تکواژ وابسته خود به دو دسته تقسیم می شود  >  تکواژ وابسته اشتقاقی و تکواژ وابسته تصریفی . 

           البته نوع اونها معمولاً مورد سوال نیست ، اما یادگیریش چندان سخت و البته خالی از لطف نیست!!

            تکواژ اشتقاقی با اضافه شدنش به یک واژه ، واژه ی جدیدی می سازد  و تکواژ تصریفی چنین ویژگی را ندارد

            برای مثال  ،  تکواژ (( مند ))  را در نظر بگیرید  :  این تکواژ آزاد است یا وابسته؟   درست حدس زدین!  وابسته است . چرا؟  روشنه!  

            یادتون باشه گفتیم تفاوت تکواژ آزاد و وابسته در کاربرد اونها در عبارته .   در اینجا هم ، تکواژ (( مند )) به تنهایی

            در عبارت ها به کار نمیره و همیشه به عنوان پسوند به یک واژه ی دیگر می چسبد! 

             خب حالا واژه ی (( دانش ))  را در نظر بگیرید  :   دانش معنا و مفهوم مشخصی دارد  ،  حالا تکواژ (( مند )) را به دانش اضافه می کنیم  >  دانشمند 

              می بینید که واژه ی جدیدی به وجود اومد ،  پس  (( مند ))  در اینجا تکواژ وابسته ی اشتقاقی است! 

         


               انواع تکواژ وابسته  

             1- نشانه های جمع ( ان  ، ها و ... ) ، پسوند صفت برتری ( تر ، ترین ) و همینطور ( ی نکره )  تکواژ وابسته از نوع تصریفی شمرده می شوند .

             2- شناسه ی فعل ها رو که یادتون هست! همه ی اونها تکواژ وابسته از نوع تصریفی هستند .   

               در ادامه برای یادآوری شناسه ها ، جدولی از انواع فعل ها با مثال آورده شده . 

               در این جدول نکات ریز و مهمی وجود داره که باید اونها رو به ذهن بسپرید دوستان!!

جدول انواع فعل و زمان های آن 

فعل فرمول ساخت اول شخص مفرد دوم شخص مفرد سوم شخص مفرد اول شخص جمع دوم شخص جمع سوم شخص جمع
ماضی ساده بن ماضی + شناسه های ماضی گفتم     گفتی گفت گفتیم گفتید گفتند
ماضی استمراری می + ماضی ساده  می گفتم می گفتی می گفت می گفتیم می گفتید می گفتند
ماضی بعید صفت مغعولی +  ((بودم،بودی،بود،بودیم،بودید،بودند))  گفته بودم گفته بودی گفته بود گفته بودیم گفته بودید گفته بودند
ماضی التزامی صفت مغعولی +  ((باشم،باشی،باشد،باشیم،باشید،باشند))  گفته باشم گفته باشی گفته باشد گفته باشیم گفته باشید گفته باشند
ماضی نقلی صفت مفعولی + ((ام،ای،است،ایم،اید،اند)) گفته ام گفته ای گفته است گفته ایم گفته اید گفته اند
ماضی مستمر

((داشتم،داشتی،داشت،داشتیم،داشتید،داشتند)) 

+ ماضی استمراری +شناسه ها 

داشتم می رفتم داشتی می رفتی داشت می رفت داشتیم می رفتیم داشتید می رفتید داشتند می رفتند
مضارع اخباری می + بن مضارع + شناسه ها می گویم می گویی می گوید می گوییم می گویید می گویند
مضارع التزامی ب + بن مضارع + شناسه ها بگویم بگویی بگوید بگوییم بگویید بگویند
مضارع مستمر

((دارم،داری،دارد،داریم،دارید،دارند))

+ مضارع اخباری

دارم می گویم داری می گویی دارد می گوید داریم می گوییم دارید می گویید دارند می گویند
فعل آینده

((خواهم،خواهی،خواهد،خواهیم،خواهید،خواهند))

+ بن ماضی

خواهم گفت خواهی گفت خواهد گفت خواهیم گفت خواهید گفت خواهند گفت

 

             1-  به سوم شخص مفرد انواع فعل ماضی نگاه کنید ،  شناسه ای به چشم نمی خورد ، اما شناسه ای در اینجا وجود دارد که معمولاً از چشم ها دور می مونه! 

             (( شناسه ی صفر یا تهی ))  :  این تکواژ نمود آوایی نداره  ، البته یادتون باشه سوم شخص ماضی التزامی رو به حساب نیارید!

              چون استثناست و شناسه ی صفر یا تهی نداره .

             2- در مورد ماضی مستمر هم دقت کنید!  سوم شخصی ماضی مستمر دو (( شناسه ی صفر یا تهی )) دارد .       

             3-  در مورد فعل مضارع ، تنها سه فعل (( هست ، است ، نیست )) اگر در عبارت بیایند  ، دارای (( شناسه ی تهی یا صفر ))  است و یک تکواژ به شمار می آید . 

             4- (( ه چسبان )) در صفت مفعولی ،  در ساختار فعل ( مثل همین جدول بالا ) تکواژ از نوع تصریفی شمرده می شود 

                               و در ساختار غیر فعل تکواژ وابسته ی اشتقاقی ست .  

              5- دو پیشوند (( می ، ب  )) در ماضی استمراری ، مضارع اخباری و  مضارع التزامی و همینطور پیشوند (( ن منفی ساز )) تکواژ وابسته ی تصریفی هستند . 

              ( یادتون باشه! اینها تکواژ هستند ، چون کارکرد دستوری دارند ،  مثلاً  پیشوند (( ب )) در ابتدای کلمه ی بگوی > اونو به فعل امر تبدیل کرده! ) 


             >> تعداد تکواژهای دو عبارت زیر چقدر است  ؟ 

                عبارت اول  :  (( ناخدا ترسانی که کاوه آنها را دستیاران اهریمن می خواند ))

                 پاسخ :    قبل از هر کاری جمله را کسره گذاری می کنیم!  حالا  با توجه به نکات گفته شده واژه ها را تا حد امکان  تفکیک می کنیم :

                  / نا / خدا / ترس / ان / ی / که / کاوه / آن / ها / را / دست / یار / ان /   ِ/ اهریمن / می / خوان /   َ د /      >   عبارت 18 تکواژ دارد . 

 

                  عبارت دوم  :  (( شاعری است بی نظیر که همگان وی را ندایِ شکوهمندِ عرفانِ ایرانی و معدنِ حقایق و سرچشمه ی فیاضِ معرفت دانسته اند ))

                   پاسخ  :  کسره گذاری فراموش نشود!   

                   / شاعر / ی / است / تکواژ صفر / بی / نظیر / که / همه / ان / وی / را / ندا / یِ / شکوه / مند /   ِ/ عرفان /   ِ/ ایران / ی / و / معدن /   ِ/ حقایق /

                    / و / سر / چشم / ه / یِ / فیاض /   ِ/ معرفت / دانست / ه / اند /    >   عبارت 35 تکواژ دارد 

                 >> تعداد تکواژهای عبارت زیر چقدر است؟ 

                     (( زمینه ی مستعد فرهنگ ایرانی در برخورد با سرچشمه های دینی اسلام بارور شد و ایرانی اصالت روانی و گسترش روح خویش را در اسلام یافت ))

                       پاسخ  :   در ابتدا کسره گذاری می کنیم  و با توجه به نکات گفته شده ، عبارت را تجزیه می کنیم :

                       / زمین / ه /    ِ/ مستعد /    ِ/ فرهنگ /    ِ/ ایران / ی / در / بر / خورد / با / سر / چشم / ه / ها / یِ / دین / ی /    ِ/ اسلام / بار / ور / شد /

                       / تکواژ صفر / و / ایران / ی / اصالت /    ِ/ روان / ی / و / گستر /   ِش /    ِ/ روح /    ِ/ خویش / را / در / اسلام / یافت / تکواژ صفر /  >> 45 تکواژ دارد 

                      دقت کنید که صامت میانجی را در شمارش تکواژها به حساب نیاورید! ( در عبارت بالا (( ی در زمینه ی )) صامت میانجی است . 

                     >> عبارت زیر چند تکواژ دارد؟

                      (( اهمٌ اهداف و وظایف کتابخانه ی ملٌی ایران ، گردآوری ، حفاظت ، سازماندهی و ترویج اطٌلاعات مربوط به آثار مکتوب و نامکتوب است ))

                        پاسخ  :   درست مانند مثال های قبلی اول کسره گذاری می کنیم :

                         / اهم /    ِ/ اهداف / و / وظایف /    ِ/ کتاب / خانه /  ی  ِ/ ملٌی / ی / ایران / گرد / آور / ی / حفاظت / ساز / مان / ده / ی / و / ترویج /    ِ/ 

                          / اطلٌاع / ات /    ِ/ مربوط / به / آثار /    ِ/ مکتوب / و / نا / مکتوب / است / تکواژ صفر /   >>  36 تکواژ دارد . 

                        >>  تعداد تکواژهای عبارت چقدر است؟

                          (( اوج و حضیض حکومت مسعود از همه عبرت انگیزتر است . در اوٌل چیزی که هست ، کامیابی و پیشرفت است و در پایان ، موانع و سختی ها بر او می تازند ))

                           پاسخ  :   عبارت را تا حد امکان تجزیه می کنیم  :

                           / اوج / و / حضیض /    ِ/ حکومت /    ِ/ مسعود / از / همه / عبرت / انگیز / تر / است / تکواژ صفر / در / اوٌل / چیز / ی / که / هست / تکواژ صفر / 

                           / کام / یاب / ی / و / پیش / رفت / است / تکواژ صفر / و / در / پایان / موانع / و / سخت / ی / ها / بر / او / می / تاز /  َ ند /    >>  42 تکواژ دارد . 

                            دقت داشته باشین که بعد از فعل مضارع ،   به جز سه فعل (( است ، هست ، نیست )) ،  تکواژ صفر یا تهی نمی آید! 

          


                   نکات 

                     1-  به یاد داشته باشید ، آزاد بودن و یا وابسته بودن یک تکواژ در مستقل بودن یا نبودن معنای اون نیست  ،  بلکه در کاربرد اون در جمله هاست .

                      تکواژی ممکنه معنای مستقلی داشته باشه ، اما چون به طور مستقل در جملات به کار نمیره ، ما اون رو تکواژ وابسته به حساب میاریم!

                      2- صامت های میانجی در شمارش تکواژها به حساب نمیان!   برای مثال در واژه ی (( نیاکان ))  >  ( نیا + ان )  

                       دو تکواژ داریم و ( ک ) میانجی به عنوان تکواژ شمرده نمی شود!

                      3- فعل آینده (( شناسه تهی یا صفر ))  ندارد .        


                     بریم سراغ حل چند تا تست! 

                   عبارت (( همسنگی آوایی و معنایی در شعر ، شکلی پویا و بسیار هنرمندانه ایجاد می کند و در تقویت موسیقی زبان موثر است )) چند تکواژ دارد؟

                       1 ) سی و شش                  2 ) سی و پنج                  3 ) سی و چهار               4 ) سی و سه                      ( سراسری - تجربی - 94 )

                        پاسخ  :   ابتدا کسره گذاری کنید ، باقیش رو هم که بهتر از من بلدین!

                        / هم / سنگ / ی /    ِ/ آوا / یی / و / معنا / یی / در / شعر / شکل / ی / پوی / ا / و / بسیار / هنر / مند / انه / ایجاد / می / کُن /    َد /

                        / و / در / تقویت /    ِ/ موسیقی /    ِ/ زبان / موثر / است / تکواژ 0 /  >> عبارت 34 تکواژ دارد . جواب گزینه ی سوم است! 

                           نکته  :  یادتون که هست! فعل مضارع فقط در سه حالت (( است ، هست و نیست )) دارای تکواژ صفره! 

                           نکته  :  به واژه هایی که به صامت (( ی )) ختم می شوند خوب دقت کنید! مخصوصاٌ وقتی با نقش نمای اضافه ( کسره ) ادغام شدن!

                           اگر این (( ی )) صامت میانجی باشه در شمارش تکواژ به حساب نمیاد!  


                    در عبارت (( این همه تلاش روزانه ، این پرکاری درنگ ناپذیر ، این زد و خورد همیشگی از عشقی است که به

                                خدای زیبایی ها می ورزیم ))  چند تکواژ دارد؟                                          ( سراسری - ریاضی - 94 )

                          1 ) سی و پنج                          2 ) سی و شش                        3 ) سی و هفت                     4 ) سی و شت 

                           پاسخ  :  ابتدا کسره گذاری کرده و سپس با توجه به نکات واج ها را از هم تفکیک می کنیم :

                       / این / همه / تلاش /    ِ/ روز / انه / این / پر / کار / ی /    ِ/ درنگ / نا / پذیر / این / زد / و / خورد /    ِ/ همیشه / گی / از / عشق / ی /

                       / است / تکواژ 0 / که / به / خدا /    ِ/ زیب / ا / یی / ها / می / ورز / یم /    >> 37 تکواژ دارد . جواب گزینه ی سوم! 


                      تعداد تکواژهای کدام مصراع کمتر است؟                                                               ( سراسری - هنر - 94 ) 

                         1 ) ز نارسایی طومار عمر می ترسم            > > / ز / نا / رس / ا / یی /    ِ/ طومار /    ِ/ عمر / می / ترس /   َم / >> 12 تکواژ 

                         2 ) سال ها در طلبت گوشه نشینی کردم          >> / سال / ها / در / طلب /   َت / گوش / ه / نشین / ی / کرد /   َم / >> 11 تکواژ 

                         3 ) گریه ی مستانه آخر ، عقده ام از دل گشود   >> / گری / ه /    ِ/ مست / انه / آخر / عقده / ام / از / دل / گشود / تکواژ 0 / >> 12 تکواژ 

                         4 ) ز سحرانگیزیت ای چشم کافر کیش ، حیرانم  >> / ز / سحر / انگیز / ی /   َت / ای / چشم /    ِ/ کافر / کیش / حیران /   َم / >>  12 تکواژ 

                           پاسخ  :  تعداد تکواژ ها را با توجه به نکات در مقابل هر عبارت نوشتیم  :  جواب گزینه ی دوم است!


                      بیشترین تعداد تکواژ در کدام مصرع به چشم می خورد؟                                             ( سراسری - انسانی - 94 ) 

                          1 ) دور به تو خاتم دوران نبشت        >> / دور / به / تو / خاتم /    ِ/ دور / ان / نبشت / تکواژ 0 /  >> 9 تکواژ 

                          2 ) رد مکنم کز همه رد گشته ام         >> / رد / م / کُن /   َم / که / از / همه / رد / گشت / ه / ام /  >> 11 تکواژ 

                          3 ) چشمه ی مهتاب تو سردی گرفت   >> / چشم / ه /    ِ/ مه / تاب /   ِ /  تو / سرد / ی / گرفت / تکواژ صفر /  >> 11 تکواژ  

                          4 ) نوری از آن دیده که بینا تر است   >> / نور / ی / از / آن / دید / ه / که / بین / ا / تر / است / تکواژ 0 /  >> 12 تکواژ 

                            پاسخ  :  درست مانند تست قبل عمل می کنیم  :  می بینید که جواب گزینه ی چهارم است! 

                              در مورد واژه هایی مثل (( همه ، چشمه ، گوشه و ... )) یه جورایی بین علما اختلافه!!  عده ای از اساتید این واژه ها رو یک تکواژ به شمار می آورند 

                                 و عده ای دو تکواژ!  از اون جایی که معیار ما برای تشخیص این موضوع ، عزیزان سازمان سنجشه! ( بلاخره زور اونا از همه بیشتره!! )

                                 ما هم مطابق پاسخ نامه کلیدی سازمان ، این واژگان رو به این صورت که در تست ها می بینید آوردیم!  باشد که مقبول افتد!!


 

 

  موُلف  :  رضا اشرفی

مهرماه 1394 

 

 

           

                  

                                 

 

 

 

 

 

به این جزوه آموزشی امتیاز دهید:
لطفا برای امتیاز دادن به این مطلب وارد شوید.
تعداد افراد امتیاز دهنده: 3 | امتیاز: 5 از 5
سلام خسته نباشید. یهسوال داشتم. چرا در عبارت کتاب خانه یِ ملی، ی و کسره جداگانه حساب نکرده اید؟