فهرست

  1. تعریف واج
  2. الگوی هجایی
  3. قاعده های زبان
    1. قاعده ی واجی
    2. قاعده ی هم نشینی
    3. قاعده ی نحوی
    4. قاعده ی معنایی
    5. قاعده ی کاربردی
  4. نکته ها

 

                      فصل اول  :  واج ها و قواعد زبان

 

   تعریف واج  :   کوچکترین واحد زبان واج است .   این واج ها با هم ترکیب می شوند و واحدهای بزرگتری مثل تکواژ یا واژه ها را می سازند.

    در زبان فارسی 29 واج وجود دارد ( 23 صامت و 6 مصوت )  .  ما واج ها را با همین حروف الفبا نشان می دهیم .   البته تعداد حروف الفبا با تعداد واج    

    یکسان نیست! می دونید چرا؟!!    درست حدس زدید!    از 6 مصوت ، برای سه مصوت کوتاه ((  َ )) ، ((  ِ )) ، ((  ُ )) هیچ حرفی در الفبا در نظر گرفته نشده! 

    و اما دلیل بعدی که مطمئنم با اون آشنایی دارید این است که برخی از حروف الفبا مثل چهار حرف (( ز _ ذ _ ض _ ظ )) ،

     سه حرف (( س _ ص _ ث )) و ....  همگی یک واج به حساب میان .        


    الگوی هجایی  : در زبان فارسی سه الگوی هجایی وجود دارد که تمامی تکواژها و یا واژه هایی که از اجتماع چند واج

     به وجود میان باید با این الگوها مطابقت داشته باشند : 

     الگوی اول  :  صامت + مصوٌت   :  مثال :  ما  ،  بو

     الگوی دوم  :  صامت + مصوٌت + صامت   :  مثال :  سَر  ،  بار

     الگوی سوم  :  صامت + مصوٌت + صامت + صامت  :  مثال  :  فَرد  ،  گُفت

     >>  جمله ی زیر به ترتیب چند صامت و چند مصوُت دارد؟

      (( شعر انقلاب اسلامی ، روند رو به رشدی را پیموده است ))

       پاسخ  :   قبل از هر کاری ، طبق الگوهای هجایی ، تعدا واج ها را مشخص می کنیم ، ( جمله را بخش می کنیم : یادتون که نرفته!!

       / ش + ِ + ع / ر + ِ / ء + ِ + ن / ق + ِ / ل + ا + ب / ء + ِ + س / ل + ا / م + ی / ر + َ / و + َ + ن / د + ِ / ر + و / ب + ِ / ر + ُ + ش / د + ی /

        / ر + ا / پ + ِ + ی / م + و / د + ِ / ء + َ + س + ت /   جمله 49 واج و 20 هجا یا بخش دارد ( خب جمع بزنید!    منظورمون همون تعداد اسلش های باز

       و بسته است!   تعداد مصوت ها همواره با تعداد هجاها یا بخش برابر است   :   پس ما در این جمله 20 مصوٌت داریم  ،   فقط می مونه تعداد صامتها که اگر تعداد

       واج های عبارت رو از تعداد مصوٌت ها کم بکنیم جواب به دست میاد   :            تعداد  صامت ها : 29 = 20 _ 49  


      قاعده های زبان 

       قاعده ی واجی :  قاعده ای است که مشخص می کند کدام واج ها می توانند در کنار هم قرار بگیرند .

       گفتیم همه واج ها ، تکواژها و یا واژه ها باید از سه الگوی هجایی پیروی کنند  ،   گاهی یک کلمه میتونه براساس الگوی هجایی شکل بگیره ،

       اما کاربردی توی زبان فارسی نداشته باشه!    برای مثال  واژه ی بِپس را در نظر بگیرید  :  طبق الگوی سوم ( صامت + مصوٌت + صامت + صامت )

       درست ساخته شده ، اما همه ی ما می دونیم که این کلمه در فارسی به کار نمیره ،   دلیلش روشنه!  دو واج / ب / و / پ /  واجگاه

        مشترک و نزدیک به هم دارند. نمی تونیم اونها رو بدون فاصله کنار  همدیگه بیاریم  .  اینجاست که قاعده ی واجی به کمک ما میاد! 

        پس هر تکواژ یا واژه برای اینکه وارد زبان فارسی بشه باید از قاعده ی واجی پیروی بکنه . 


        قاعده ی هم نشینی  :  قواعدی  هستند که بر ترکیب تکواژها و واژه ها نظارت می کنند تا گرو های اسمی ، فعلی و قیدی مناسبی به وجود بیاد .

        کلمات بعد از اینکه از خوان اول ( قاعده ی واجی ) به سلامت گذر کردند! به این قاعده می رسند ،  در اینجا هم یک سری اصول وجود داره

        که کلمات باید مطابق با اونها باشند .  مثل رعایت ترتیب صفت و مضاف الیه ( در زبان فارسی ابتدا صفت اسم می آید و بعد مضاف الیه اون ) ،

       اضافه شدن نشانه های جمع به اسم ها ( در زبان فارسی ، نشانه های جمع مثل (( ان و ها )) تنها به اسم اضافه می شوند و صفت ها همواره مفرد باقی می مانند ) و ...

         برای مثال این عبارت رو در نظر بگیرید  : 

       >>  (( بخش بیمارستان ویژه ی مراقبت های پرستاران ))   :  این جمله ، قاعده ی واجی رو رعایت کرده  ،  اما مشخصه که واژه ها

         در جای درست خودشون به کار نرفته اند ،  این جمله به این شکل صحیح است  (( پرستاران بخش مراقبت های ویژه ی بیمارستان ))    

         پس در اینجا هم قاعده ی دیگری وجود داره که تولید واژه ها رو از این نقطه نظر بررسی می کنه و اون قاعده ی هم نشینی است .


           قاعده ی نحوی  :  بعد از اینکه کلمات مطابق با قواعد واجی و هم نشینی بودند باید کاربرد اونها در جمله بررسی بشه ،  این وظیفه ی خطیر بر عهده ی

           قاعده ی نحوی است .  این قاعده جملات رو قبل از به وجود آمدن بررسی میکنه و اگر مطابق معیارها باشند ، اجازه ی تولید به اونها میده

           ( معیارهایی مثل تطابق نهاد و فعل ، همینطور صحیح بودن گروه های مفعولی یا مسندی و .... ) .   برای مثال این جمله رو در نظر بگیرید  : 

           (( من ، من را در راه دیدم ))  :  این جمله از لحاظ دو قاعده ی قبلی درست به نظر می رسه  ،  اما ما این جمله رو به این شکل

            هیچ وقت به کار نمی بریم  ،  در این جمله مفعول به شکل صحیحی به کار نرفته است و نمی تونیم اونو به عنوان مفعول بپذیریم . 

            این جمله به این شکل به کار می رود (( من ، او را در راه دیدم )) .    در اینجا هم قاعده ی نحوی به کمکمون میاد!


              قاعده ی معنایی :  همونطور که از اسمش پیداست ، قاعده ای است که به ما کمک می کنه تا جملات با معنی بسازیم و

             در موقعیٌت های مناسب از اونها استفاده کنیم .

             این جمله رو برای مثال در نظر بگیرید :  (( کتابم از دستم ناراحت شد! ))  ،  خب این جمله از نظر قواعدی که تا الان بررسی کردیم ، درسته . 

             اما این جمله جزء جملات عادی که ما روزمره ازش استفاده می کنیم به حساب نمیاد ،  واژه ی کتاب اینجا ، در جای درستی به کار نرفته  ،

             این جمله رو باید به این شکل بازنویسی کرد  :  (( دوستم از دستم ناراحت شد ))    

             در واقع قواعد معنایی به ما کمک می کنند تا کلمات را در محدوده ی معنایی که برای اونها تعریف شده به کار ببریم .


               قاعده ی کاربردی  :  قاعده ی دیگری وجود داره که بررسی میکنه آیا جملات در جایگاه خودشون به کار رفتند یا نَه؟

            این قاعده بیشتر در حالت جواب دادن به یک سوال به کار میره .     برای مثال کسی از ما سوال می کنه  : 

             >> (( امروز آب و هوا چطوریه ؟ ))  و ما در جواب بگیم  :  (( خوبم ، ممنونم!! ))

             این جواب اصلاًبه درد قاعده ی کاربردی نمی خوره!  جوابی که ما گفتیم

             در این جایگاه کاربردی نداره ،  این جوابِ درسته  :  (( بد نیست ، کمی سرده!  ))   پس بهتره در جواب دادن کمی درنگ کنیم!!


              نکته ها

            1- همونطور که در مثال ها گفتیم ، تعداد مصوٌت ها در هر جمله ای با تعداد هجاها یا بخش ها برابر است  .  برای رسیدن به

             تعداد مصوٌت ها کافیه اون عبارت رو بخش بکنیم!

            2- تعداد صامت ها هیچ وقت کمتر از تعداد مصوٌت ها نیست   ،   برای به دست آوردن تعداد صامت ها باید تعداد کل واج های

            عبارت رو از تعداد مصوٌت ها کسر بکنیم ،  جواب به دست میاد ، به همین راحتی!!

             3- حرف (( الف )) در آغاز واژه هایی مثل انقلاب و آزادی ،  جایگاه همزه است . جایگاه همزه  همونطور که در مثال اول دیدید در شمارش واج ها به حساب نمیاد. 

             این قضیه در مورد (( واو معدوله )) هم صدق میکنه ،  در کلماتی مثل خواب ، واو در شمارش واج ها شمرده نمی شود .   


              در ادامه یه تست با هم حل می کنیم : 

               تعداد واج های هسته ی دومین گروه اسمی در عبارت زیر چند تا است؟                                             ( سراسرس - تجربی - 94

                  (( در این سفر دور و دراز ، در کوره راه های پر نشیب و فراز ، همه جا نغمه های آسمانی تو تسلی بخش دل ماست ))

                   1 ) شش                              2 ) هفت                               3 ) هشت                             4 ) نُه 

                   پاسخ  :  ابتدا دنبال دومین گروه اسمی در جمله می گردیم و هسته ی اونو مشخص می کنیم  : >> دومین گروه اسمی : ( در کوره راه های پر نشیب و فراز )  

                   >> هسته ی دومین گروه اسمی  : ( کوره راه )  >>  / ک / و / ر /    ِ/ ر / ا / ه /  >>  هفت واج دارد! به همین سادگی!! جواب گزینه ی دومه! 


              

 

موُلف  :  رضا اشرفی

مهرماه 1394

 

                                                 

 

 

                     

         

       

     

به این جزوه آموزشی امتیاز دهید:
لطفا برای امتیاز دادن به این مطلب وارد شوید.
تعداد افراد امتیاز دهنده: 6 | امتیاز: 4/83 از 5