«جلوه‌های حکمت و تدبیر»


مقدمه

آیات

متن درس

اندیشه و تحقیق

 

 

در این جهان، هر چیزی برای تحققِ یک «هدف» خاص، توسط خداوند خلق شده است.

به کسی که کار هدفمند می‌کند، حکیم(دانا) می‌گویند؛ و کاری که بر اساس دانایی انجام شود را حکیمانه می‌نامند. پس خداوند اولین و بهترین حکیم جهان هستی است، چون هر یک موجودات را بر اساس یک هدف معین و مشخص آفریده است. پس اگر به هریک از موجودات جهان نظر کنیم، حکمت و تدبیر خدا را می‌بینیم. بنابراین، گوشه گوشۀ جهان، «جلوه‌های حکمت و تدبیر» خداوند است.

 

هدف، شاخصه(معیار) اصلی هر مجوعه‌ی منظم است و بدونِ وجودِ هدف، تمام فعالیت‌های یک مجموعه‌، عبث و بیهوده خواهد بود.

حال جهان هستی به عنوان یک مجموعه‌ی نظام‌مند، دارای یک هدف واحد است. و خداوند با تدبیر خود، همه‌ی موجودات و مخلوقات را بسوی این هدف واحد، هدایت می‌کند.

 

حال یکی از سؤال‌هایی که هر انسان در سنِ نوجوانی و جوانی برایش پیش می آید این است که :

«ما در چگونه جهانی زندگی می‌کنیم؟»

پاسخ به این سؤال :

1 . در نگاهِ وی به زندگی تأثیر می‌گذارد

2 . به برنامه‌ها و تصمیم‌های او جهت می‌دهد

در واقع هدف این درس، پاسخ به همین سوال است : «ما در چگونه جهانی زندگی می‌کنیم؟»  در جهانی زندگی می کنیم که بر پایۀ حق است(یعنی حکیمانه و هدفمند است.)

پس ما در آیات، متن درس و خطبۀ 90 از نهج البلاغه(که در اندیشه و تحقیق مطرح شده) به دنبال پاسخ به این سوال هستیم...

«ما در چگونه جهانی زندگی می‌کنیم؟»



سورۀ اعلی– آیات 2 و 3

اَلَّذی خَلَقَ فَسَوّی : همان که آفرید و سامان بخشید(2)

---------------------------------------------------

وَالَّذی قَدَّرَ فَهَدی : و آن کسی که (هر چیز را) اندازه ای قرار داد و سپس هدایت کرد(3)

هدفمندی نظام آفرینش

هر یک از موجودات جهان دارای ساختار منظم ویژه‌ی خود است. (قَدَّرَ) (پیامِ شماره  1 کتاب)

 هرموجود به گونه ای ساخته شده که هدف خاصی را دنبال می کند.(قَدَّرَ فَهَدی)(پیامِ شماره 2 کتاب)

بیانگر هدایت «تکوینی»(قَدَّرَ فَهَدی)

ما در چگونه جهانی زندگی می‌کنیم؟ جهانی حکیمانه و هدفمند


سورۀ آل‌عمران – آیات 190 و 191

اِنَّ فی خَلقِ السَّماواتِ وَ الاَرض : همانا در آفرینش آسمانها و زمین

وَ اختِلافِ اللَّیلِ وَ النَّهار : و در پی یکدیگر آمدن شب و روز

لأیاتٍ لاُولِی الاَلباب : نشانه هایی برای خردمندان است.(190)

-----------------------------------------------------------

اَلَّذینَ یَذکُرونَ الله : آنها که به یاد خدا هستند

قیامًا و قعودًا : چه ایستاده باشند و چه نشسته

وَ عَلی جُنوبِهِم : و (یا) درحالی که بر پهلو خوابیده اند

وَ یَتَفَکَّرون : و تفکر می کنند

فی خَلقِ السَّماواتِ وَ الاَرض : در آفرینش آسمانها و زمین

رَبَّنا ما خَلَقتَ هذا باطِلاً : (و می‌گویند:) خدایا تو اینها را بیهوده نیافریدی

سُبحانَکَ : تو پاک و منزه ( از هر چیز بدی که به تو نسبت می دهند) هستی

فَقِنا عَذابَ النّار : پس ما را از عذاب آتش نگه دار(191)

  آفرینش جهان، حکیمانه و هدفدار است(رَبَّنا ما خَلَقتَ هذا باطِلاً)

کسی می تواند حقیقت جهان را به درستی دریابد که اهل تعقل و خردورزی باشد.(اِنَّ فی خَلقِ.... لاُولِی الاَلباب) (پیامِ شماره 6 کتاب)

 ضرورت جهان شناسی برای رسیدن به خدا شناسی.(اِنَّ فی خَلقِ.... لأیاتٍ)

 کلمه «خَلق» : بیانگر توحید در خالقیت است.

ویژگی های خردمندان : اولین ویژگی خردمندان : اهل ذکر هستند.(یَذکُرونَ) - دومین ویژگی خردمندان : اهل تفکر هستند.(یَتَفَکَّرون) - سومین ویژگی خردمندان : اهل تسبیح هستند.(سُبحانَکَ)

ما در چگونه جهانی زندگی می‌کنیم؟ جهانی که بر باطل نیست(رَبَّنا ما خَلَقتَ هذا باطِلاً)(یعنی حکیمانه و هدفمند است)


سورۀ نمل – آیۀ 88

وَ تَرَی الجِبال : و کوه ها را می بینی

تَحسَبُها جامِدَةً : می پنداری  که ساکن هستند

وَ هِیَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحاب : درحالی که همچون ابرها در حرکتند

صُنعَ اللهِ الذی : ساخته ی آن خدایی است که

اَتقَنَ کُلَّ شیءٍ : هرچیزی را استوار ساخته است

اِنَّهُ خَبیرٌ بِما تَفعَلون : همانا او بدانچه می کنید آگاه است

استواریِ نظام آفرینش(اَتقَنَ - صُنعَ)

  هر یک از موجودات جهان دارای ساختار منظم ویژه‌ی خود است. (اَتقَنَ - صُنعَ) (پیامِ شماره 1 کتاب)
  وقتی به روابط مستحکم و نظم استوار جهان می‌نگریم، درمی‌یابیم که جهان بر حق و درستی استوار است. (اَتقَنَ - صُنعَ) (پیامِ شماره 4 کتاب)
  استحکام، نظم و هدفمندیِ مخلوقات جهان نشانه‌ی حکیمانه بودن خلقت است. (اَتقَنَ - صُنعَ) (پیامِ شماره 5 کتاب)

  عالم هستی در حرکت است، حتی کوه ها(الجِبال.... هِیَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحاب)

ما در چگونه جهانی زندگی می‌کنیم؟ هر موجودی در جهان با نظم و استحکام خاصی ساخته شده است. این همان مفهوم قانونمندی است. اما چیزی که سبب می شود که یک مجموعۀ قانونمند بوجود بیاید، هدف است. پس بر اساس این آیه هم نتیجه می گیریم : در جهانی زندگی می کنیم که حکیمانه هدفمند است.


سورۀ قمر – آیۀ 49

اِنّا کُلَّ شَیءٍ خَلَقناهُ بِقَدَرٍ : همانا ما هرچیز را به اندازه‌ی معین آفریدیم

قانون‌مندی نظام آفرینش(بِقَدَرٍ)

هر یک از موجودات جهان دارای ساختار منظم ویژه‌ی خود است. (خَلَقناهُ بِقَدَرٍ) (پیامِ شماره 1 کتاب)

ما در چگونه جهانی زندگی می‌کنیم؟ در جهانی که هر چیزی به اندازه خلق شده است(خَلَقناهُ بِقَدَرٍ). این همان مفهوم قانونمندی است. اما چیزی که سبب می شود که یک مجموعۀ قانونمند بوجود بیاید، هدف است. پس بر اساس این آیه هم نتیجه می گیریم : در جهانی زندگی می کنیم که حکیمانه هدفمند است.


سورۀ عنکبوت – آیۀ 44

خَلَقَ اللهُ السَّماواتِ وَ الاَرضَ بِالحَقّ : خداوند آسمانها و زمین را به درستی خلق کرد.

اِنَّ فی ذِلکَ لأیَةً لِلمُؤمِنین : قطعا در خلقتِ موجوداتِ در کمالِ نظم، نشانه ای است برای اهل ایمان

هدفداری جهان آفرینش(بِالحَقّ)

  از شرایط درک حقایق هستی، ایمان است.(اِنَّ فی ذِلکَ لأیَةً لِلمُؤمِنین)

ما در چگونه جهانی زندگی می‌کنیم؟ جهانی که خلقتش بر پایۀ حق است(خَلَقَ...بِالحَقّ )(یعنی حکیمانه و هدفمند است.)


نتیجه تدبر در آیات

قرآن کریم از انسانها می خواهد که در درباره این تصویر (حکیمانه بودن نظام هستی)بیندیشند و با عقل و استدلال و منطق آن را بپذیرند.

از این رو مردم را دعوت می کند به پدیده های پیرامون خود نظر کنند؛ پدیده هایی مانند : آمد و شد شب و روز _ خورشید _ ستارگان _ ماه _ کوه ها _ دشت ها _ سپیده دم _ گیاهان _ جانوران _ مراحل خلقت انسان _ حرکت ابرها و نزول باران

که اولاً هر انسان در زندگی روزمرۀ خود، این پدیده ها را می بیند، و ثانیاً تفکر در این پدیده ها برای هرکس امکان پذیر است.

با وجود این نشانه ها، هرکس خردمندی پیشه نکند و بدرستی نیندیشد، زیان آن را خواهد دید و جایگاه خود در جهان را نخواهد شناخت.

 پس عدم شناخت جایگاه خود در نظام هستی، معلول تفکر نکردن درست در نشانه های الهی است.

سعدی هم در این باره می گوید :

این همه نقش عجب بر در و دیوار وجود       هرکه فکرت نکند،نقش بود بر دیوار

ضرورت جهان شناسی برای رسیدن به خدا شناسی

این بیت با آیه «اِنَّ فی خَلقِ السَّماواتِ وَ الاَرض وَ اختِلافِ اللَّیلِ وَ النَّهار لأیاتٍ لاُولِی الاَلباب» ارتباط دارد.

 

برای شناخت بهتر و دقیق تر جهانی که در آن زندگی می کنیم، ابتدا نظری به یک جهان غیرواقعی و پنداری می افکنیم و سپس جهان واقعی را بررسی می کنیم.

جهان غیر واقعی

تصور کنید در جهانی زندگی می کنید که هر لحظه ممکن است بدون علت خاصی اتفاقی رخ دهد، موجودی پدید آید یا از بین برود و اشیاء خصوصیات خود را از دست بدهند.

 مثلاً صبح که از خواب بیدار می شوید، در هوا معلق بمانید، می بینید که اجسام لحظه ای به زمین جذب می شوند و لحظه ای دیگر از زمین فاصله می گیرند. شیر آب را که باز می کنید، به جای آب، آتش خارج شود.هنگام صبحانه، وقتی شکر را در چای حل می کنید، چای شور شود. همین که لقمه ای به دهان می گذارید، آن لقمه به دهان چسبیده و جدا نشود.

خلاصۀ جهان غیر واقعی

از هر موجودی حرکت های غیر منتظره سر زند و هرچه تلاش کنید، نتوانید خود را با این حرکت ها هماهنگ کنید.

نتیجه‌گیری در مورد جهان غیرواقعی

الف) هیچ یک از موادی که در جهان غیرواقعی قرار دارند، ویژگی ثابتی ندارند.

ب) نمی شود در جهان خیالی از قانون مندی صحبت کرد.

استدلال

1 . آیا در جهان خیالی می توان از قانون و قانون مندی سخن گفت؟چرا؟

خیر. چون وقتی میشه از قانون و قانون مندی سخن بگیم که، اشیاء و مواد دارای خصوصیات «ثابت» باشند؛ مثلا: وقتی میشه از قانون سخن گفت که آب همیشه رفع تشنگی کنه. نه اینکه الان رفع تشنگی کنه ولی در لحظه ی بعدی رفع گرسنگی کنه!

2 . در چنین جهانی، رسیدن به علم و دانش تا چه اندازه امکان پذیر است؟چرا؟

اساس پیشرفت علم و فناوری، در روابط بین مواد است. مثلا وقتی شما میخواید راه های کاهش مصرف سوخت در خودرو را بررسی کنید، با این دید به سراغ این مسأله می روید که می دانید خاصیت مثلا بنزین، اشتعال زا است. اما اگر همین بنزین در همین لحظه اشتعال زا و چند دقیقه  بعد دیگر اشتعال زا نباشد، شما نمی توانید به یک نتیجه گیری درست برسید.

 
 

جهان واقعی

در جهان واقعی :

عناصر موجود در طبیعت، که هرکدام ساختمان و آثار خود را دارند، در دسته ها وشکل های مختلف با هم همکاری می کنند.که حاصل آن پیدایش موجودات جدید با ساختمان جدید وبا خواص و آثار تازه است.

هریک از این همکاری ها از نظم و قانون مندی خاصی پیروی می کند و نتایج معینی را در پی دارد.

ویژگی های جهان واقعی

(جهان قانون‌مند)

 هرموجود از اجزاء خاص و معینی تشکیل شده است.

 این اجزاء با آرایش مخصوص به خود در کنار یکدیگر قرار گرفته اند.

 هر جزء کار مخصوصی انجام می دهد و وظیفه ی معینی در برعهده دارد.

 میان وظایف و مسئولیت ها، پیوستگی و ارتباط مشاهده می شود.به گونه ای که کار هریک مکمل و ادامه ی کار دیگری است و کارها و مسئولیت ها در ارتباط باهم معنا می یابند و اگر به کار یک جزء به تنهایی نگاه شود، ناقص و ناتمام به نظر می آید.

 هر سامان و نظمی و هر همکاری و فعالیتی، به دنبال هدف خاصی( شاخصه ی اصلی) است که آن را از سایر ساماندهی ها و همکاری ها جدا می کند.

نتیجه‌گیری جهان واقعی

چهار ویژگی اول جهان قانون مند، تنها و تنها برای رسیدن به هدف (ویژگی پنجم) است. یعنی اگر در یک مجموعه هدف در کار نباشد، همه ی فعالیت ها عبث خواهد بود.

 
 

شاخصه‌ی اصلی(هدف،غایت)

 شاخصه ی اصلی مجموعه های های کوچک و بزرگ جهان محسوب می شود و آنها را به یک نظام تبدیل می کند.

 در همه ی فعالیت های آن مجموعه حضور دارد و به آنها معنی می بخشد.

 بدون هدف، پیوستگی ارتباط و هماهنگی معنا ندارد واساساً مجموعه ی دارای نظام شکل نمی گیرد.

 همکاری، پیوستگی و نظام همواره برای آن است که، مجموعه :

به هدف معینی منجر شود

و به سر انجام روشنی برسد.

 اگر شاخصه‌ی هدفمندی در کار نباشد: (علت)

تمام فعالیت های یک مجموعه «عبث» ، « بیهوده» و در یک کلام باطل می شود.(معلول)

 با بودن هدفمندی : (علت)

مجموعه فعالیت ها، «ثمربخش» ، هدفمند و در یک کلام، «حق» می گردد.(معلول)

 در جهان هدفمند(واقعی)، هر همکاری و ترکیبی، ثمرات و اهداف بسیار بزرگی به دنبال دارد و هیچ کدام بر «باطل» و «بیهوده» نیست.

 

چگونه اجزای این مجموعه ها، متناسب با هدفی که دارند، کنار یکدیگر جمع می شوند؟ چه عامل و انگیزه ای سبب این همکاری ها و تقسیم کار است؟ آیا پای «انتخاب» ، « گزینش» و «طرح» قبلی در کار است؟

در این مورد، ما با 3 فرض مواجه هستیم :

فرض اول

همه ی این هماهنگی ها و همکاری ها «خود به خود و بدون نقشه قبلی» اتفاق می افتند.

بررسی فرض اول :

اصول علم و عقل هر کسی این را نمی پذیرد که چنین مجموعه های منظمی «خود به خود» به وجودآید.

مثلا نمی پذیریم که میلیاردها کهکشان به صورت خود به خود دَوَران کنند و در هم فرو نروند. (پس این فرض رد است)

فرض دوم

خود اجزا از این آگاهی برخوردارند و متناسب با آن هدف گرد هم می آیند و همکاری را آغاز می کنند.

بررسی فرض دوم :

با توجه به علمی که اکنون در اختیار انسانها است، نمی توان پذیرفت که مثلاً در بدن انسان200هزار میلیارد سلول قرار دارد و هرکدام از اینها می تواند وظیفه ی خود را از بین این 200هزار میلیارد سلول تشخیص دهد و به انجام کارش بپردازد. (پس این فرض هم رد است)

فرض سوم

خالقی آگاه، خبیر و حکیم، متناسب با هدفی که در نظر دارد، اجزا را به وجود می آورد و با طرح و نقشه و برنامه معین، همکاری ها را شکل می دهد تا آن هدف و غایت محقق شود.

برسی فرض سوم :

در توضیح این فرض میگیم که با توجه به اینکه «هر موجود» به گونه ای سازمان داده شده که به هدف معینی برسد، می فهمیم که این امر نشان دهنده ی وجود یک طرح و نقشه ی قبلی برای رسیدن به این هدف معین در یک مجموعه ی هدفمند است. همچنین می دانیم این طرح و نقشه از خود موجودات نیست، بلکه از خالق حکیم و خبیر، خدای متعال است.

 
 
 

عرضه بر آیات

1 . نتیجۀ به دست آمده را با تصویری که از قرآن کریم به دست آمده مقایسه کنید.

نتیجه به دست آمده از عقل انسان، هدفمندی جهان آفرینش است.

و تصویر قرآن کریم، حکیمانه بودن نظام خلقت می باشد.

پس از این دو مورد می فهمیم که بیهودگی و باطل بودن در موجودات جهان راه ندارد.

2 . در آیاتی که در آنها کلمات «حق» و «باطل» بکار رفته، بیندیشید وببینید که این آیات دربردارنده چه پیامی هستند.

در آیه : «ربنا ما خلقت هذا باطلا» مفهوم : «هدفداری خلقت» مشاهده می شود همچنین در آیه : «خلق الله السماوات والارض بالحق» مفهوم : «حقانیت نظام خلقت» برداشت می شود.

پس در آیاتی که کلمات «حق» و «باطل» به کار رفته، به مفهوم : «هدفمندی نظام خلقت» می رسیم.

 
 
اﺑﺘﺪا اﻳﻦ ﺧﻄﺒﻪ ی ﺣﻀﺮت ﻋﻠﯽ (ع) را ﮐﻪ در ﻧﻬﺞ اﻟﺒﻼﻏﻪ آﻣﺪه اﺳﺖ، ﺑﺨﻮاﻧﻴﺪ و وﻳﮋﮔﯽ ﻫﺎی ﺧﻠﻘﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ را از آن اﺳﺘﺨﺮاج ﮐﻨﻴﺪ.
 

خطبه 90 نهج البلاغه

 او خداوندی است که موجودات را آفرید، بدون این که از هیچ نمونه ی آماده و پیش ساخته ای ایده بگیرد و از کار خالق دیگری که پیش از وی جهانی را آفریده باشد، تقلید کند.

آثار صنع و نشانه های حکمتش در نوآوری های بی سابقه و خلقت بی نظیرش هویداست.

بی سابقه و جدید بودن خلقت هر یک از موجودات و استفاده نکردن از نقشه ی قبلی برای خلقت این موجودات.

نتیجه :

1 . خداوند در طراحی مخلوقات از هیچ کسی تقلید نکرده است.

2 . بدیع و بی سابقه بودن خلقت هریک از مخلوقات

 بنابراین، هریک از موجوداتی که خدا آفریده، برهان آفریدگاری و دلیل خداوندی اوست؛ حتی اگر آن موجود، جامد و بی زبان باشد. چرا که آن هم با زبان بی زبانی خالق خود را معرفی می کند و تدبیر خدا را باز می گوید، بدون اینکه به سخن گفتن نیازی داشته باشد.

دلالتش بر وجود خدا همواره استوار است و در هر لحظه آفریننده ی خود را نشان می دهد.

هریک از موجودات جهان، چه جاندار و چه بی جان، نشانه ای بر حکمت و تدبیر خدا هستند.

ارتباط با آیه :

«ان فی خلق.......لآیات لاولی الالباب»

همچنین با آیه «الله نور السماوات والارض» در درس یک سال چهارم در ارتباط است.

و نیز با حدیث مولا علی(ع) :

«الحمدلله المتجلی لخلقه ی بخلقه ی»

در واقع نتیجه ی همه ی این موارد بیانگر این هستند که :

هرچیزی در این جهان بیانگر وجود خالق و آیه ای از آیات الهی محسوب می شود.

 خدای متعال همه ی مخلوقات را بر اساس مقیاس،نظم مشخص و اندازه های مخصوص و متناسب با هریک از آن مخلوقات آفرید.

قرار دادن اندازه ی معین برای هر موجود توسط خداوند.

ارتباط با آیات :

«انا کل شیء خلقنا بقدر»

«الذی خلق فسوی والذی قدر فهدی»

 و در آفرینش آنها طوری اندازه ها را برقرار کرد که محکم و استوار بمانند و از هم فرو نپاشند.

«اتقان صنع»(استواریِ نظام آفرینش)

این قسمت بیانگر «اتقان صنع» یا استواری نظام آفرینش است، و هم مفهوم با این آیه است :

«صنع الله الذی اتقن کل شیء»

 هرچیزی را مطابق برنامه ای دقیق به بهترین شکل طراحی کرد.

و آنگاه بدان نظم و ظرافت بخشید و آنرا در مسیر انجام وظیفه و دستیابی به هدف خاص وی هدایت کرد.

طراحی هر موجود به احسن ترین وجه

زمانی می توان گفت «یک موجود در مسیر هدایت قرار گرفته است» که بین همه ی اجزای آن «هماهنگی، ارتباط و نظم» مشاهده شود،پس در همۀ موجودات «نظم و ظرافت» مشاهده می شود.

ارتباط با آیه :

«الذی خلق فسوی والذی قدر فهدی»

 همه ی این کارها(یعنی موارد 3 و 4 و5 ) بدان جهت بود که :

1 . هیچ یک از مخلوقات از محدوده و چهارچوب تعیین شده از جانب خداوند، تجاوز نکند،

2 . و برای رسیدن به مقصد مورد نظر و کمال نهایی کوتاهی ننماید،

3 . و اگر خداوند به او دستوری داد، انجام دادنش بر وی دشوار نباشد و سرکشی نکند.

عدم تجاوز مخلوقات از محدوده ی تقدیر تعیین شده توسط خداوند.

در واقع همه ی موجودات جهان، چه بخواهند و چه نخواهند، باید از خدا فرمانبرداری کنند، که این امر هم مفهوم با آیه زیر از درس دوم است :

«و له اسلم من فی السماوات و الارض طوعاً و کرهاً»

 
به این جزوه آموزشی امتیاز دهید:
لطفا برای امتیاز دادن به این مطلب وارد شوید.
تعداد افراد امتیاز دهنده: 10 | امتیاز: 4.6 از 5